PETALING JAYA: Muhammad Dharma Raj pernah membina pasukan hoki juara di Malaysia. Kini, negara yang paling kuat meraikannya ialah Indonesia. Jurulatih berusia 54 tahun itu dinobatkan sebagai Jurulatih Terbaik Indonesia merentas semua sukan di majlis Game Changer Award 2026 di Jakarta pada Sabtu. Pengiktirafan itu diberikan atas kejayaannya mengubah republik itu menjadi salah satu negara hoki yang paling pesat membangun di Asia Tenggara.
Pengiktirafan dua negara
Lebih sedekad selepas dinobatkan sebagai Jurulatih Terbaik Malaysia pada 2013, Dharma Raj kini meraih anugerah jurulatih terbaik di dua negara. “Ia amat bermakna kerana pengiktirafan ini untuk semua yang percaya hoki boleh berkembang di Indonesia,” katanya dari Jakarta. “Kami bermula dari asas yang sangat sederhana. Hari ini, orang ramai mula bercakap serius tentang hoki di sini dan itu memberi saya kepuasan yang mendalam.” Beliau turut memberi penghormatan kepada setiausaha agung Federasi Hockey Indonesia (FHI), Yasser Arafat, yang digambarkannya sebagai tokoh utama yang mempercayai rancangan jangka panjangnya untuk sukan itu. “Yasser dan FHI memberi saya kebebasan dan sokongan untuk membina dengan betul. Tanpa mereka, semua ini tidak akan berlaku,” katanya.
Legasi di Malaysia
Bagi peminat hoki Malaysia, pencapaian Dharma Raj tidak mengejutkan. Bekas pemain kebangsaan itu mewakili Malaysia dari 1989 hingga 1994 dan beraksi di Sukan Olimpik Barcelona 1992 sebelum membina reputasi kukuh sebagai salah seorang jurulatih terbaik negara. Beliau membimbing Malaysia meraih gelaran Piala Asia Remaja 2012 dan seterusnya membawa pasukan remaja kebangsaan ke tempat keempat di Piala Dunia Remaja 2013, yang masih merupakan salah satu pencapaian terbaik negara dalam kejohanan itu. Kejayaan tersebut melayakkannya menerima anugerah Jurulatih Terbaik Malaysia pada 2013. Di peringkat kelab, beliau juga menjadikan Kelab Hoki Kuala Lumpur sebagai kuasa dominan dengan meraih lapan kejuaraan Liga Hoki Malaysia.
Membina sesuatu yang baru
Dharma Raj meninggalkan persekitaran hoki Malaysia pada 2020 selepas kontrak jurulatih kebangsaan tidak diperbaharui berikutan Sukan SEA 2019 di Filipina. Beliau baru sahaja membimbing pasukan hoki dalaman wanita Malaysia meraih emas. Daripada memohon semula jawatan itu, beliau menerima tawaran dari Indonesia. Langkah itu bermula dengan program wilayah Jawa Barat sebelum Dharma Raj mengambil alih sebagai pengarah teknikal FHI pada 2021. Pada masa itu, hoki kekal sebagai sukan minor di Indonesia. “Ada orang bertanya, ‘Hoki apa?’” kata Dharma Raj sambil ketawa. “Tiada struktur dan tidak ramai pemain, tetapi atlet muda mempunyai semangat yang luar biasa.” Beliau segera mula membina dari bawah. Ujian diadakan di seluruh wilayah dan bakat muda dikenal pasti di kawasan terpencil. Sistem kejurulatihan diperkukuh. Program akar umbi diperluas. Kini, Dharma Raj melatih skuad lelaki dan wanita Indonesia dalam hoki dalaman, hoki padang dan Hoki5s sambil menyelia struktur kejurulatihan.
Detik perubahan segalanya
Pada perlawanan akhir Sukan SEA 2023 di Kemboja, Indonesia ketinggalan 3-0 menentang Malaysia dengan baki lebih lima minit dalam perlawanan akhir hoki dalaman lelaki. Dharma Raj membuat keputusan berani. Beliau menanggalkan penjaga gol dan melancarkan serangan kuasa. Indonesia menjaringkan tiga gol dalam tiga minit yang sengit, termasuk gol penyamaan dengan baki dua saat, sebelum mengalahkan Malaysia menerusi penalti. Keputusan itu mengejutkan dunia hoki Asia Tenggara. “Ia adalah keberanian sepenuhnya daripada pemain,” kata Dharma Raj. “Kami telah berlatih untuk situasi itu berkali-kali. Pemain percaya mereka boleh bangkit semula.” Kemenangan itu mengubah cara Indonesia melihat hoki hampir semalaman. Pemain menjadi wira negara. Minat awam melonjak. Agensi kerajaan dan penaja swasta mula memberi perhatian kepada sukan itu. Kini, setiap pemain hoki kebangsaan Indonesia bekerja dengan polis atau angkatan tentera, memberikan atlet muda masa depan yang jelas dalam sukan ini. “Sokongan itu mengubah banyak nyawa,” kata Dharma Raj. “Ibu bapa kini melihat hoki secara berbeza kerana anak-anak mereka boleh membina kerjaya melalui sukan ini.” Indonesia kemudian mempertahankan gelaran Sukan SEA dalaman pada 2025, sekali lagi mengalahkan Malaysia selepas perlawanan akhir yang tegang.
Masih Malaysia di hati
Walaupun berjaya di luar negara, Dharma Raj tidak pernah menyembunyikan cintanya terhadap Malaysia. Indonesia menawarkan kewarganegaraan kepadanya sebelum Sukan SEA 2023 untuk memastikan beliau terlibat dalam rancangan hoki jangka panjang negara. Tetapi beliau memilih kekal sebagai warganegara Malaysia. Dharma Raj mendedahkan bahawa menteri sukan Indonesia secara bergurau mengingatkannya semasa majlis anugerah Sabtu lepas bahawa tawaran kewarganegaraan masih terbuka. Beliau ketawa mendengar gurauan itu, tetapi mengakui terharu dengan isyarat dan penghargaan yang ditunjukkan kepadanya di Indonesia. Faktor keluarga memainkan peranan, tetapi emosi juga penting. Sehingga hari ini, beliau mengaku mendengar lagu Negaraku masih memberi kesan mendalam, terutamanya apabila berdiri di bangku simpanan lawan. “Perasaan itu tidak pernah hilang,” katanya. “Malaysia masih rumah saya.” Tokoh hoki akar umbi Malaysia, Suhaimi Sun Abdullah, percaya penghormatan terbaru Dharma Raj sepatutnya membanggakan rakyat Malaysia. “Kejayaannya membuktikan jurulatih Malaysia boleh bersaing dan berjaya di peringkat antarabangsa,” kata Suhaimi. “Beliau telah memberi inspirasi kepada pemain, membangunkan sistem dan menunjukkan apa yang boleh dicapai oleh kepimpinan yang kuat.”
Bagi Dharma Raj, kerja masih diteruskan. Indonesia masih kekurangan struktur liga domestik yang kukuh. Lebih banyak bakat perlu ditemui. Lebih banyak sekolah dan universiti perlu menerima hoki. Tetapi asas kini sudah kukuh. Sukan yang pernah diabaikan di republik itu kini mendapat sokongan kerajaan, perhatian media dan penyertaan yang semakin meningkat dalam kalangan pemain muda. Dan di tengah-tengah transformasi itu berdiri seorang jurulatih Malaysia yang membina semula kerjayanya di seberang Selat Melaka — tanpa pernah melupakan asal usulnya.
