Politik identiti bukanlah ciptaan satu pihak sahaja, dan ia tidak boleh dipersalahkan kepada pengundi semata-mata. Ia adalah instrumen politik yang digunakan oleh pelbagai parti pada masa yang berbeza untuk menggerakkan kumpulan sokongan masing-masing. Pakatan Harapan (PH) kini mendakwa politik identiti menyebabkan kekalahannya di Negeri Sembilan. Terdapat kebenaran dalam hal itu, tetapi ia tidak lengkap jika PH hanya menganggap dirinya mangsa politik identiti. Persoalan yang tidak selesa ialah: siapa yang mencipta, memupuk, dan mendapat manfaat daripada politik identiti pada mulanya?
Asal-usul Politik Identiti di Malaysia
Jawapannya: ahli politik merentas spektrum politik. Umno telah, pada pelbagai masa, menggerakkan ketakutan dan rungutan Melayu. Mesejnya pada dasarnya ialah orang Melayu mesti bersatu kerana kedudukan politik, ekonomi, dan budaya mereka sentiasa terancam. Semasa tempoh pemerintahan Dr Mahathir Mohamad yang panjang, komuniti Cina kadang-kadang dijadikan sasaran politik yang mudah apabila sokongan Melayu perlu dikukuhkan. Retorik berbeza mengikut keadaan, tetapi formula politiknya tetap sama: Wujudkan ancaman → timbulkan ketakutan → gerakkan komuniti → kukuhkan sokongan politik.
DAP dan PAS: Naratif Identiti Mereka Sendiri
Tetapi kisahnya tidak berhenti dengan Umno. DAP juga membangunkan versi politik identitinya sendiri. Selama bertahun-tahun, naratif politiknya menonjolkan layanan tidak adil terhadap bukan Melayu dan menggambarkan orang Cina serta minoriti lain sebagai mangsa diskriminasi dan sistem politik yang tidak adil. Ulangan mereka yang kerap ialah: "MCA yang patut dipersalahkan untuk ini." Naratif itu berkesan kerana terdapat rungutan yang tulen. Tetapi dari segi politik, ia juga memberi kesan mengukuhkan kesedaran politik Cina-lawan-Melayu.
PAS mengambil laluan lain. Hujah politiknya sering tertumpu kepada keperluan untuk mengukuhkan kedudukan Islam dalam kerajaan dan masyarakat. Ia mencabar tafsiran rangka kerja perlembagaan Malaysia, termasuk hubungan antara undang-undang Islam dan undang-undang sivil, dan berhujah untuk peranan politik yang lebih besar bagi Islam. Sekali lagi, terdapat hujah ideologi yang sah di sebalik ini. Tetapi apabila parti politik menjadikan isu-isu ini sebagai mobilisasi pilihan raya, agama dan identiti menjadi mata wang politik.
Kesan kepada Rakyat dan 'Dedak' Politik
Dan apakah yang berlaku kepada orang Melayu biasa? Pengundi Melayu berulang kali diberitahu: "Anda mesti bersatu, jika tidak anda akan kehilangan hak anda." Pengundi Melayu diberikan pelbagai bentuk bantuan, keistimewaan, subsidi, kontrak, dan "dedak" politik – cukup untuk mewujudkan perasaan bahawa sistem politik melindungi mereka. Tetapi persoalan yang lebih besar ialah: berapa banyak kekayaan negara yang sebenarnya sampai kepada orang Melayu biasa, dan berapa banyak yang ditawan oleh elit politik dan perniagaan?
Di sinilah perbualan menjadi tidak selesa. Malaysia telah menyaksikan banyak skandal dan kontroversi besar melibatkan jumlah wang awam yang besar, daripada 1MDB, di mana berbilion ringgit disalahgunakan menurut penemuan mahkamah dan siasatan, kepada kontroversi melibatkan Felda, Mara, Tabung Haji, perolehan, dan entiti berkaitan kerajaan. Rakyat biasa mungkin menerima manfaat kecil dan diberitahu: "Lihat, kerajaan melindungi anda." Tetapi jika berbilion hilang melalui rasuah, salah urus, atau urusan berkaitan politik, orang Melayu biasa tidak semestinya penerima manfaat terbesar daripada dominasi politik Melayu. Orang lain mungkin yang menikmati "dedak" yang jauh lebih besar.
Paradoks Politik Identiti
Dan inilah sebabnya politik identiti boleh menjadi begitu berkesan. Ia membuatkan orang berdebat tentang siapa yang tergolong dalam kaum atau agama mana, manakala persoalan yang lebih penting ialah: Siapa yang mengawal wang dan siapa yang mendapat manfaat daripada kuasa politik? Jadi, adakah kedua-dua pihak memainkan peranan memecahbelahkan? Ya! Walaupun tidak semestinya dengan cara yang sama. Umno secara tradisinya menggerakkan ketidakamanan Melayu. DAP menggerakkan rungutan minoriti dan ketakutan terhadap dominasi Melayu. PAS menggerakkan identiti Islam dan ketakutan tentang hala tuju negara. Dan setiap naratif boleh mengukuhkan yang lain.
Apabila satu pihak berkata: "Orang Melayu terancam," pihak lain boleh menjawab: "Orang Cina terancam." Dan kedua-dua pihak kemudiannya menjadi bergantung dari segi politik kepada kewujudan ancaman itu. Itulah paradoksnya. Semakin setiap komuniti takut kepada yang lain, semakin mudah bagi ahli politik untuk memposisikan diri mereka sebagai pelindung komuniti masing-masing.
Pengajaran untuk PH dan Masa Depan Malaysia
Yang membawa kita kembali ke Negeri Sembilan. Menyalahkan keputusan Negeri Sembilan semata-mata pada "politik identiti" adalah terlalu mudah. Jika PH ingin memahami mengapa ia kehilangan sokongan, ia harus bertanya soalan yang lebih sukar: mengapa politik identiti menjadi begitu berkesan dari segi politik lagi? Mungkin kerana orang Melayu berjaya diingatkan tentang ketakutan dan ketidakamanan mereka. Mungkin kerana pengundi Cina pada masa yang sama diingatkan tentang ketakutan mereka sendiri. Dan mungkin kerana selepas bertahun-tahun ketidakpastian politik, pengundi semakin mengundi mengikut keselamatan dan identiti yang dirasakan dan bukannya label politik.
Tetapi terdapat pengajaran yang lebih besar. Politik identiti menguntungkan ahli politik, tetapi mahal untuk rakyat. Ia membuatkan orang Melayu bimbang tentang orang Cina. Ia membuatkan orang Cina bimbang tentang orang Melayu. Ia membuatkan umat Islam bimbang tentang sekularisme. Ia membuatkan bukan Islam bimbang tentang Islamisasi. Dan sementara semua orang sibuk melindungi komuniti masing-masing, kelas politik boleh terus bersaing untuk mengawal negara dan sumbernya. Rakyat diberi "dedak" untuk berasa dilindungi. Ahli politik berebut "periuk nasi". Dan mungkin persoalan sebenar untuk Malaysia bukan lagi, "Kaum mana yang menang?" Sebaliknya, ia adalah: "Siapa yang sebenarnya menang daripada semua politik perkauman dan agama ini?"
Ti Lian Ker ialah bekas timbalan menteri perpaduan dan naib presiden MCA. Pandangan yang dinyatakan adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mencerminkan pandangan FMT.
