Pemujaan Datuk Gong merupakan satu tradisi yang berasaskan kepercayaan rakyat Melayu, pengaruh Hindu, dan mistik Islam, tetapi diamalkan secara eksklusif oleh masyarakat Cina di Malaysia. Walaupun berasal dari warisan Cina, tradisi ini langsung tidak mempunyai kaitan dengan China, menurut Chin Yee Mun, penyelidik di Institut Pengajian Sosial Tun Tan Cheng Lock.
Asal-usul Pemujaan Datuk Gong
Beliau berkata konsep ini boleh dikesan kembali kepada konsep Melayu iaitu "keramat", iaitu tokoh yang sering dianggap sebagai pemimpin agama atau komuniti yang dihormati dan telah mendapat kuasa istimewa selepas kematian. Masyarakat Cina hanya mengadaptasikannya sebagai agama rakyat mereka, kata Chin kepada FMT. Dalam masyarakat Melayu, ia bermula sebagai kultus pemujaan wali. "Tidak lama selepas orang Cina menetap di Malaysia, mereka mengadaptasi amalan ini dan mentafsirkannya semula, mengembangkannya menjadi apa yang kini dikenali sebagai pemujaan Datuk Gong atau 'Na Tuk Kong'," katanya.
Makna dan Peranan Datuk Gong
Istilah "Gong" sendiri digunakan sebagai panggilan hormat untuk dewa dalam tradisi Cina. Walaupun kebanyakan tokoh Datuk Gong digambarkan sebagai Melayu, Chin berkata sesetengah kuil menggambarkan mereka sebagai Cina, India, atau Orang Asli. Penganut biasanya menganggap Datuk Gong sebagai "dewa bumi" (Tu Di Gong), iaitu roh penjaga yang dipercayai mengawasi kesejahteraan sesuatu tempat. "Sebagai dewa bumi, Datuk Gong menguruskan hal-hal yang tidak terbatas di dalam rumah, seperti keselamatan, hubungan dengan pihak berkuasa, kekayaan, dan perkara yang memerlukan jaringan setempat," katanya.
Ini, tambah Chin, menjelaskan mengapa kuil biasanya diletakkan di luar rumah, kedai, dan bengkel, bukan di kawasan sembahyang utama. Mengenai penggunaan perkataan atau simbol yang kelihatan Melayu, Arab, atau Islam, Chin berkata orang ramai harus terlebih dahulu memahami kepercayaan di sebalik amalan tersebut. Daripada tanda tidak hormat, katanya, menggabungkan unsur-unsur ini ke dalam sistem kepercayaan mereka adalah tanda penghormatan.
Kuil Datuk Gong kadangkala menghadapi vandalisme atau perobohan akibat sensitiviti mengenai penampilan mereka dan pertindihan kepercayaan yang dirasakan.
