Kecerdasan buatan (AI) generatif yang mampu menulis e-mel, kod komputer, menterjemah, mengatur perjalanan atau memberikan idea hadiah kini mudah diakses, menimbulkan persoalan sama ada kebolehan otak manusia akan terjejas kerana kurang digunakan.
Hanya dengan arahan bahasa semula jadi yang ringkas, perkhidmatan seperti ChatGPT atau Claude boleh memberikan respons yang boleh digunakan. Kesannya dirasai di sekolah, universiti, tempat kerja dari pejabat ke bilik mahkamah, dan kehidupan peribadi.
Kajian Saintifik Menunjukkan Risiko
Kajian saintifik terkini mencadangkan terdapat kesan berbahaya jika menyerahkan tugas kognitif kepada AI. Mereka menonjolkan ingatan, membuat keputusan dan pemikiran kritis sebagai yang paling berisiko.
Satu kajian Amerika-British terhadap 1,222 orang, yang masih dalam semakan rakan sebaya, mendapati bahawa menggunakan alat AI untuk menyelesaikan latihan aritmetik atau pemahaman bacaan meningkatkan prestasi peserta dalam jangka pendek, tetapi dalam jangka panjang mengurangkan hasil dan kesediaan mereka untuk terus mencuba apabila alat tersebut tidak tersedia.
“Penemuan ini amat membimbangkan kerana kegigihan adalah asas kepada pemerolehan kemahiran dan salah satu peramal terkuat pembelajaran jangka panjang,” tulis penulis kajian.
Kebolehsuaian AI Berbeza dengan Alat Lain
Kebolehan AI untuk menjana respons pantas kepada pelbagai soalan “menghilangkan peluang pembelajaran” daripada pengguna, kata Grace Liu, pelajar kedoktoran di Carnegie Mellon University dan pengarang utama artikel tersebut.
“Apa yang menjadikan AI amat membimbangkan ialah ia bukan alat yang ditetapkan untuk satu aktiviti tertentu. Ia boleh digunakan untuk hampir semua aktiviti intelektual, penaakulan dan kognitif,” katanya.
Kebolehsuaian teknologi ini kepada pelbagai jenis masalah membezakannya daripada gelombang bantuan berkomputer sebelumnya. Kalkulator elektronik, misalnya, mungkin membantu pengguna menyelesaikan persamaan, tetapi meninggalkan kaedah dan proses penaakulan di tangan manusia.
Kecenderungan Menjimat Tenaga
Satu kajian MIT pada 2025 menjadi tular kerana mendapati pelajar yang menggunakan AI generatif untuk menulis esei menunjukkan kurang kebolehan pemikiran kritis. Penyelidikan lain menunjukkan arah yang sama, menonjolkan apa yang dipanggil “pengalihan kognitif” atau bahkan “penyerahan kognitif”.
“Manusia mempunyai kecenderungan kuat untuk menjimat tenaga,” kata Johann Chevalere, penyelidik psikologi sosial dan kognitif di CNRS Perancis. “Dalam kehidupan seharian, kita sering menggunakan strategi yang membawa kita ke inti perkara dengan lebih cepat, tanpa semestinya mengambil masa untuk mengkaji secara mendalam maklumat yang perlu diproses, kerana ini boleh memakan kos kognitif,” tambahnya.
Penggunaan AI generatif boleh mengukuhkan kecenderungan ini, kata Chevalere. “Jika ada aktiviti yang tidak pernah anda lakukan, otak—yang berfungsi dengan menjimat tenaga—tidak akan bersusah payah mengekalkan sambungan yang tidak digunakan.”
Ciri Socratic untuk Menggalakkan Refleksi
Di bawah tekanan pengkritik, pembangun AI generatif mula membina fungsi “Socratic” ke dalam model mereka, yang buat masa ini kebanyakannya ditujukan kepada pelajar. Dalam mod ini, chatbot tidak hanya memberikan jawapan, sebaliknya menawarkan petunjuk dan bertanya soalan untuk merangsang pemikiran pengguna.
Contohnya termasuk “mod belajar” dalam ChatGPT OpenAI, atau “pembelajaran berpandu” dalam Gemini Google. Gergasi perisian AS, Microsoft memberitahu AFP bahawa ia telah membina amaran tentang risiko kesilapan ke dalam model Copilotnya. AI juga mengingatkan pengguna untuk menyemak maklumat yang diberikannya, salah satu daripada beberapa langkah yang direka untuk memastikan mereka terlibat secara aktif dan kritis dengan responsnya.
“Risiko pengalihan kognitif yang berlebihan adalah nyata, terutamanya jika AI digunakan untuk mengautomasikan tugas yang juga bernilai untuk membangunkan kemahiran,” kata Microsoft, sambil menambah bahawa pengguna perlu dilatih untuk menggunakan alat dengan betul.
Kekurangan Kajian Jangka Panjang
Buat masa ini, penyelidik bersetuju bahawa kekurangan kajian berskala besar dan jangka panjang untuk menilai kesan sebenar teknologi baru ini terhadap otak manusia. Sehingga kajian tersebut tersedia, “terpulang kepada kita untuk menggunakan AI dengan cara yang bijak,” kata Chevalere. “Kita akan menyesuaikan diri dengan revolusi teknologi ini sama seperti kita menyesuaikan diri dengan revolusi sebelumnya.”
