Sudah tiba masanya Malaysia keluar daripada krisis tapak pelupusan sampah yang semakin meruncing. Isu kerajaan terpaksa berbelanja besar untuk menguruskan kesan tapak pelupusan sampah boleh diatasi dengan teknologi sisa kepada tenaga (WtE). Kebergantungan Malaysia terhadap tapak pelupusan sampah bukan sekadar mencacatkan pemandangan bagi penduduk sekitar, malah membawa kesan lebih besar termasuk kelemahan tadbir urus, pencemaran sumber air, krisis iklim yang semakin buruk, serta kos yang meningkat kepada pembayar cukai.
Seberapa besar masalah ini?
Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam (SWCorp) mengunjurkan bahawa tapak pelupusan sampah di Malaysia akan penuh menjelang tahun 2041. Jumlah sisa negara terus meningkat antara 1.3% hingga 1.7% setiap tahun, dengan sebahagian besarnya dihantar ke tapak pelupusan tanpa dipulihkan, digunakan semula, atau diubah menjadi bahan yang lebih bernilai. Lebih membimbangkan, daripada 135 tapak pelupusan aktif di negara ini, hanya 22 merupakan tapak pelupusan sanitari yang direka bentuk untuk mengawal sisa dalam kawasan dan isipadu yang minimum, supaya tidak mengancam kesihatan serta keselamatan penduduk sekitar. Baki 103 tapak pelupusan pada asasnya adalah tapak pembuangan terbuka. Di tapak seperti ini, air hujan boleh melarutkan bahan berbahaya daripada sisa yang mereput, dan tanpa sistem kutipan yang baik, air larut resapan itu terus meresap ke dalam tanah.
Komposisi sisa pepejal Malaysia
Sisa pepejal Malaysia terdiri daripada sisa perbandaran dan perindustrian. Dari segi komposisi, sisa makanan dan bahan organik seperti sisa dapur, sampah pasar, serta sisa hortikultur merupakan kategori terbesar, iaitu kira-kira 35% daripada sisa harian negara. Plastik pula menyumbang sekitar 26%, manakala selebihnya terdiri daripada kertas, kaca, tekstil, dan logam. Antara semua jenis sisa, sisa makanan memberi kesan paling segera kepada alam sekitar, walaupun bahayanya sering tidak begitu kelihatan. Apabila sisa makanan dan bahan organik tertimbus di bawah lapisan sampah lain, ia mereput tanpa oksigen lalu menghasilkan metana, iaitu gas yang memerangkap haba dan mengganggu kestabilan sistem iklim.
Kesan metana terhadap iklim
Kebanyakan tapak pelupusan di Malaysia tidak mempunyai infrastruktur untuk menguruskan gas metana, menyebabkan gas itu terlepas terus ke atmosfera. Untuk memahami skala kerosakannya, metana yang bocor daripada sebuah tapak pelupusan besar dalam tempoh setahun boleh menyamai pelepasan daripada ratusan ribu kereta. Dengan 135 tapak pelupusan aktif, isu ini jelas tidak boleh dipandang ringan, terutama bagi sebuah negara yang mempunyai aspirasi mencapai pelepasan gas rumah kaca sifar bersih.
Kos kepada rakyat Malaysia
Kebergantungan kepada tapak pelupusan akhirnya membawa kos yang ditanggung oleh setiap rakyat Malaysia. Pertama, ia menjejaskan kualiti air yang keluar daripada paip di rumah. Sistem sungai negara adalah antara sumber air minuman bagi majoriti penduduk. Di Johor, apabila benteng di sekitar tapak pelupusan Ladang CEP Simpang Renggam pecah pada 2019, air larut resapan yang mengandungi kepekatan ammonia dan logam berat mengalir ke Sungai Benut, memaksa loji rawatan air ditutup dan menyebabkan lebih 75,000 penduduk terputus bekalan air. Apabila pengurusan sisa gagal di kawasan hulu, masyarakat di hilir yang menanggung akibatnya.
Kedua, negara berdepan kejadian iklim yang lebih kerap dan lebih teruk, yang semakin sukar dipisahkan daripada cara Malaysia mengurus sisa organiknya. Metana yang terlepas daripada tapak pelupusan di Malaysia menyumbang kepada pemanasan yang sama yang kini memburukkan banjir, kemarau, dan gelombang haba melampau. Banjir di Johor dan Kelantan pada 2024 dianggarkan menyebabkan kerosakan bernilai RM1.5 bilion. Walaupun pengurusan sisa yang lemah bukan punca langsung banjir itu, ia tetap sebahagian daripada masalah pelepasan yang menjadikan bencana seperti itu lebih kerap dan lebih teruk.
Ketiga, ada kos fiskal yang perlu ditanggung pembayar cukai. Penyelenggaraan 174 tapak pelupusan yang sudah ditutup menelan belanja kira-kira RM1.9 bilion setahun. Ini menjadi perbelanjaan berulang yang akan terus meningkat setiap kali tapak baharu penuh dan perlu ditutup. Semakin lama negara bergantung kepada tapak pelupusan, semakin besar beban kewangan yang perlu ditanggung.
Penyelesaian yang berkesan
Malaysia perlu melakukan pembaharuan besar dalam pengurusan sisa dengan memanfaatkan teknologi dan kaedah yang sudah tersedia. Langkah paling segera ialah menangani kategori sisa terbesar, iaitu sisa makanan. Pencernaan anaerobik boleh menguraikan bahan organik dalam tangki tertutup dan menangkap metana yang terhasil untuk digunakan sebagai tenaga. Dengan cara ini, sesuatu yang kini menjadi beban kepada iklim boleh ditukar menjadi sumber yang menyumbang kepada grid tenaga. Malaysia sudah mempunyai contoh yang berfungsi di Ampang Jajar, di mana sebuah kemudahan sisa makanan kepada gas asli boleh baharu menukar sisa organik kepada biogas untuk sistem pengagihan tenaga.
Bagi aliran sisa yang lebih luas, prinsipnya hampir sama. Kaca, tekstil, dan plastik yang kini dihantar ke tapak pelupusan boleh diproses menjadi seramik kejuruteraan atau bahan binaan. Teknologi sisa kepada tenaga (WtE) juga merupakan sebahagian daripada penyelesaian inovatif, terutamanya dalam persekitaran geopolitik semasa. Ketika pasaran tenaga global tidak menentu dan Malaysia semakin memberi tumpuan kepada keselamatan tenaga, keupayaan menjana elektrik daripada sisa baki menjadi semakin penting. Rancangan kerajaan untuk membina satu loji WtE di setiap negeri menjelang 2035 mencerminkan kepentingan tersebut. Namun, pendekatan ini hanya akan lebih berkesan jika asasnya dibina dengan betul. Jika Malaysia dapat mengalihkan sisa makanan daripada tapak pelupusan, memulihkan bahan yang masih bernilai, dan menguruskan gas tapak pelupusan dalam jangka masa terdekat, negara akan berada pada kedudukan lebih baik untuk memastikan teknologi seumpama ini berfungsi seperti yang dihasratkan pada masa depan.
Tanggungjawab bersama
Tanggungjawab ini tidak terletak pada satu pihak sahaja. Kerajaan perlu menetapkan dan menguatkuasakan dasar. Syarikat perlu menilai rantaian bekalan serta pilihan bahan yang digunakan. Individu pula perlu disokong oleh infrastruktur yang menjadikan pilihan bertanggungjawab sebagai pilihan yang mudah. Jika Malaysia terus 'menanam' sebahagian besar sisanya ketika tapak pelupusan semakin menghampiri had kapasiti, negara akan terus terperangkap dalam kitaran masalah yang diciptanya sendiri. Setiap tahun tanpa tindakan hanya akan membawa kesan yang lebih besar.
Zayana Zaikariah ialah penyelidik kanan Program Iklim, Alam Sekitar dan Tenaga di Institut Kajian Strategik dan Antarabangsa Malaysia (Isis) Malaysia. Beliau juga pembaca FMT. Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.
