KUALA LUMPUR, 7 Julai — Dengan Akta Keselamatan Dalam Talian 2025 kini berkuat kuasa di Malaysia, perbincangan mengenai cara terbaik membendung ucapan kebencian, retorik perpecahan dan maklumat palsu di platform media sosial masih berterusan.
Menambah urgensi kepada perdebatan ini ialah pilihan raya negeri yang akan datang di Johor dan Negeri Sembilan. Tempoh pilihan raya biasanya menyaksikan peningkatan kandungan negatif bermotifkan politik dan berita palsu di media sosial.
Kajian: Jangkauan Lebih Penting Daripada Ketulenan
Bercakap di Simposium Harmoni di bangunan Parlimen pada 26 Jun, yang dianjurkan oleh sekretariat Kumpulan Rentas Parti Parlimen Malaysia untuk Keharmonian Kaum dan Agama, Dr Nazirul Hazim A Khalim, pensyarah ekonometrik dan statistik perniagaan di Monash University-Malaysia, berkata penyelidikan mereka mendapati pengguna media sosial tidak peduli sama ada sumber siaran yang mereka kongsikan adalah daripada sumber rasmi.
“Jadi satu perkara yang kami kaji ialah apabila kami melihat pilihan raya di Filipina, Indonesia, dan Malaysia, kami mendapati faktor paling penting ialah jangkauan dan penglibatan, bukan ketulenan, bukan kebolehpercayaan, bukan sumber maklumat,” katanya.
Masalahnya, nampaknya, adalah kesan amplifikasi platform media sosial. Cuba untuk mengehadkan penyebaran kandungan media sosial yang cenderung kepada negatif dan provokasi, sambil melindungi kebebasan sivil dan kebebasan bersuara, adalah isu yang masih dihadapi oleh penggubal dasar, ahli akademik dan pakar media.
55% Video TikTok PRU15 Mengandungi Ucapan Benci
Felo pelawat di ISEAS Yusuf Ishak Institute Singapura, Dr Nuurrianti Jalli, menjalankan penyelidikan mengenai siaran TikTok yang dijana semasa Pilihan Raya Umum ke-15 Malaysia pada 2022. Beliau mendapati 55 peratus daripada 679 video dengan lebih 1,000 tontonan berkaitan pilihan raya mengandungi ucapan benci. Daripada jumlah itu, 79 peratus menyasarkan bukan Muslim dan bukan Melayu, manakala yang lain menyasarkan Islam dan Melayu.
Dalam kertas kerja yang dibentangkan di persidangan oleh Pusat Pengajian Strategik dan Antarabangsa Indonesia pada Januari 2024, Nuurrianti memberi amaran bahawa “apabila teknologi komunikasi berkembang, terutamanya dengan perkembangan pesat AI (kecerdasan buatan), terutamanya AI generatif, dijangka bahawa propagandis, kakitangan siber dan penyokong tegar akan menggunakan strategi yang lebih canggih” dalam pilihan raya akan datang.
Algoritma Mengutamakan Kandungan Negatif
Walaupun apa yang telah disaksikan orang ramai semasa kitaran pilihan raya di Malaysia dan luar negara, ramai mungkin tidak belajar bagaimana untuk menahan kandungan kebencian. Dan ia bukan sepenuhnya kesalahan mereka. Otak manusia dilengkapi dengan bias negatif, yang dipanggil saintis sebagai “tumpuan kita terhadap mesej yang menimbulkan tindak balas emosi negatif dalam diri kita”.
“Kita adalah makhluk emosi dan kita juga makhluk sosial. Oleh itu, kita bertindak balas dengan kuat terhadap cerita. Kita bertindak balas dengan kuat terhadap kandungan emosi dan itu termasuk berita negatif,” kata Nuurrianti kepada Bernama melalui Google Meet. “Kebanyakan maklumat yang kita lihat, terutamanya apabila kita bercakap tentang isu polarisasi dan ucapan benci, kelihatan seperti kandungan yang mengancam. Tetapi tidak kira sama ada ia benar atau tidak benar.”
Platform media sosial mengetahui perkara itu dan telah mengubah suai algoritma mereka untuk menguatkan kandungan yang menimbulkan emosi kuat daripada pengguna. “Ia sebahagian daripada model perniagaan mereka. Kandungan berbahaya cenderung sangat menarik,” kata Harris Zainul, pengarah Pusat Teknologi Bertanggungjawab (CERT).
Semakin lama pengguna terlibat dengan kandungan di platform, semakin banyak iklan yang boleh ditunjukkan oleh syarikat media sosial kepada pengguna. Syarikat-syarikat ini juga telah memonetisasi kandungan pengguna, membayar pengguna dengan metrik penglibatan yang tinggi. Oleh kerana kandungan negatif meningkatkan penglibatan, ramai pengguna telah belajar untuk memanipulasi sistem.
Monetisasi Kebencian
Pengarah Eksekutif Pusat Kewartawanan Bebas (CIJ), Wathshlah Naidu, berkata mereka telah melihat corak yang sama apabila memantau ucapan benci dan kandungan semasa pilihan raya. “Saya berikan satu corak. Semuanya bermula dengan seorang individu, kemudian anda boleh lihat jumlah penglibatan meningkat. Apabila jumlah penglibatan meningkat, anda boleh lihat mereka meletakkan pautan afiliasi. Selepas itu, kami juga boleh lihat mereka menjual barangan mereka.”
“Jadi, apabila platform (media sosial) membenarkannya, orang boleh memonetisasi kebencian, memonetisasi kandungan emosi… itu bermakna kita perlu memegang platform bertanggungjawab,” katanya di simposium itu.
Nazirul Hazim dari Monash University-Malaysia berkata penyelidikan telah menunjukkan bahawa berita palsu dan kandungan negatif mendapat lebih banyak penglibatan. Satu kajian bertajuk ‘Emotion Shapes the Diffusion of Moralised Content in Social Networks’ oleh Brady, W. et al yang diterbitkan dalam Jilid 114 jurnal PNAS, mendapati kandungan moral dan emosi negatif mendapat 20 peratus lebih banyak perkongsian. Walau bagaimanapun, tidak semua kandungan negatif ini bersifat kebencian. Banyak yang membincangkan isu kepentingan awam, seperti rasuah dan perubahan iklim.
‘The Spread of True and False News Online’ oleh Vosoughi, et al yang diterbitkan dalam Science oleh MIT Media Lab dan MIT Sloan School of Management pada 2018, mendapati berita palsu adalah 70 peratus lebih cenderung untuk di-retweet berbanding berita benar, iaitu berita sebenar mengambil masa enam kali lebih lama untuk mencapai 1,500 orang berbanding berita palsu.
Satu cara untuk menangani perkara ini adalah dengan mewajibkan platform media sosial mengehadkan amplifikasi kandungan berbahaya, seperti memperlahankan perkongsian siaran selepas mencapai ambang tertentu, kata Nazirul Hazim. “Jadi jika kandungan itu berbahaya atau (bukan) kebenaran, tetapi amplifikasi tidak berfungsi, maka ia tidak berfungsi,” katanya.
Ketelusan Algoritma dan Kerjasama Rentas Sempadan
Perundangan dan pengawalseliaan telah menjadi tonggak utama dalam usaha menangani kesan berbahaya media sosial terhadap golongan muda dan kesihatan mental, susulan tekanan awam selama bertahun-tahun dan penyelidikan yang semakin berkembang mendokumentasikan kesannya. Satu cadangan ialah ketelusan algoritma, di mana syarikat media sosial akan diwajibkan oleh undang-undang untuk mendedahkan bagaimana mereka mengenal pasti siaran yang menarik, dan sama ada mereka akan memperlahankan atau menguatkan siaran berkenaan, serta siapa yang ditunjukkan kandungan itu dan mengapa.
Harris dari CERT berkata syarikat media sosial tidak telus dengan data mereka setakat ini, menyukarkan pihak lain untuk mengkaji kesan penggunaan media sosial terhadap pengguna dan sama ada ia menyumbang kepada polarisasi masyarakat. “Kami minta kerajaan untuk Akta Kebebasan Maklumat, kami mahu ketelusan daripada kerajaan, tetapi mengapa kami tidak menuntut tahap ketelusan yang sama daripada platform media sosial?” katanya.
Pakar juga berkata undang-undang sedia ada Malaysia yang mengawal ucapan harus diperhalusi untuk mentakrifkan dengan jelas ucapan benci dan perlindungan untuk kumpulan terdedah, tetapi memberi amaran bahawa sekatan ini tidak boleh digunakan untuk menyekat kebebasan sivil, seperti kebebasan bersuara dalam demokrasi. Wathshlah dari CIJ berkata definisi itu harus mencerminkan Pelan Tindakan Rabat mengenai Larangan Advokasi Kebencian Kebangsaan, Kaum atau Agama yang Menghasut Diskriminasi, Permusuhan atau Keganasan, yang diterima pakai oleh Pejabat Hak Asasi Manusia Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 2012, yang memperincikan enam kriteria untuk mentakrifkan ucapan benci yang menghasut, termasuk konteks, penceramah dan niat.
Nuurrianti bersetuju bahawa kerjasama rentas sempadan diperlukan. “Saya fikir satu suara tidak sekuat mempunyai pelbagai suara. Jadi saya fikir kerjasama diperlukan merentas negara yang mempunyai kebimbangan yang sama,” katanya.
Literasi Media sebagai Penyelesaian
Dalam banjir kandungan negatif dan retorik perpecahan yang mencetuskan kemarahan dan kebencian terhadap komuniti berdasarkan kaum, agama atau status imigresen, seseorang tidak boleh dipersalahkan kerana tergoda untuk “check out” atau mengelak berita dan media sosial sama sekali. Sesetengah telah mula menggunakan telefon analog atau “dumb phone” untuk berada di luar talian dan hanya menggunakan telefon sebagai alat komunikasi asas.
Walau bagaimanapun, pakar memberi amaran bahawa menarik diri adalah kurang ideal, kerana demokrasi yang sihat bergantung kepada penduduk yang berpengetahuan luas. “Ini tidak boleh menjadi penyelesaian awam utama (kerana ia meletakkan) beban kepada rakyat. Kerana tidak semua orang boleh memutuskan sambungan,” kata Nuurrianti. Sebaliknya, beliau dan pakar lain mencadangkan program literasi media dan pemikiran kritis untuk semua, bukan hanya kanak-kanak.
