KUALA LUMPUR, 20 Mei — Kanak-kanak di bawah 16 tahun di Malaysia mungkin tidak lagi dapat membuka akaun media sosial dalam masa terdekat apabila peruntukan di bawah Akta Keselamatan Dalam Talian (ONSA) 2025 yang menyekat akses media sosial untuk golongan bawah umur mula berkuat kuasa.
Kesan media sosial terhadap kesihatan mental
Penyelidikan selama bertahun-tahun telah menunjukkan kesan buruk media sosial terhadap kesihatan mental golongan muda, yang mencetuskan kebimbangan, kemurungan, kecederaan diri, dan juga bunuh diri. Australia merupakan negara pertama yang melarang akses media sosial untuk bawah 16 tahun. Indonesia kemudian mengikutinya, manakala Perancis, United Kingdom, Turkiye, Thailand, dan banyak negara lain sedang dalam proses melaksanakan undang-undang yang serupa. Undang-undang ini memperlakukan media sosial sebagai bahan ketagihan, seperti rokok dan alkohol, dan oleh itu tertakluk kepada sekatan umur.
Langkah ini datang ketika syarikat teknologi menghadapi tuntutan undang-undang dan tuduhan membangunkan ciri ketagihan serta gagal melindungi keselamatan kanak-kanak dalam talian. Pada bulan Mac, gergasi media sosial Meta, syarikat induk Facebook, Instagram dan WhatsApp, didapati bertanggungjawab kerana tidak melindungi pengguna bawah umurnya daripada pemangsa seksual dan didenda AS$375 juta (RM1.49 bilion) di New Mexico, Amerika Syarikat. Meta kini berdepan 2,400 tuntutan undang-undang berkaitan ketagihan media sosial di Amerika Syarikat.
Masalah di Malaysia
Malaysia juga menghadapi isu yang sama dengan golongan mudanya. Penyelidikan oleh Mohamed Badawi, M. A. E. et al mendapati bahawa 73.71 peratus pelajar yang dikaji di Selangor mengalami ketagihan media sosial. Kajian bertajuk "A Cross-Sectional Study on Social Media Addiction and its Relationship with Stress and Loneliness", yang diterbitkan dalam Malaysian Journal of Public Health Medicine pada 2024, melibatkan 350 responden, kesemuanya pelajar universiti Malaysia yang belajar di Selangor. Kajian itu juga mendapati bahawa 82.4 peratus daripada mereka mengalami tekanan sederhana, manakala 73.4 peratus berasa kesunyian.
Hujah pihak berkepentingan
Penggubal dasar berpendapat bahawa sekatan di bawah ONSA, yang bertujuan untuk menghalang kanak-kanak bawah 18 tahun daripada mengakses media sosial, diperlukan kerana skala dan kelajuan media sosial telah mengatasi langkah perlindungan sedia ada. Walau bagaimanapun, pertubuhan masyarakat sivil (CSO) dan Tabung Kanak-Kanak Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (Unicef) tidak bersemangat dengan perundangan yang melarang kanak-kanak berdasarkan umur, dengan mengatakan bahawa ia mungkin menyekat kebebasan bersuara dan manfaat media sosial, seperti menjalin persahabatan.
Unicef dalam satu kenyataan berkata bahawa ia mungkin mendorong remaja ke sudut Internet yang kurang dikawal. Pertubuhan bukan kerajaan (NGO) pula membangkitkan isu sistem e-KYC (electronic Know Your Customer) untuk pengesahan umur, yang akan menghilangkan kerahasiaan dan meningkatkan risiko kebocoran data serta pengawasan. Dalam satu kenyataan, CSO juga berkata larangan itu secara tidak adil menghukum kanak-kanak dan bukannya mempertanggungjawabkan syarikat media sosial atas algoritma eksploitatif dan amalan pengumpulan data, serta mungkin mengecualikan komuniti terpinggir.
Beberapa NGO mencadangkan agar Malaysia meningkatkan sumber kesihatan mental dan latihan literasi digital untuk remaja, serta mengalihkan tanggungjawab kepada syarikat teknologi.
Bukti dan contoh
Buat masa ini, tidak banyak bukti untuk atau menentang sekatan media sosial kerana larangan sebegitu masih sangat baharu. Kajian mengambil masa apabila masyarakat menyesuaikan diri. Namun, bukti yang paling kukuh untuk menyokong larangan akses media sosial untuk kanak-kanak terletak pada contoh anekdot Greystones, sebuah kampung dengan 22,000 penduduk di Ireland. Selepas sekatan Covid-19, apabila penggunaan media sosial meningkat, kanak-kanak melaporkan perasaan cemas dan mendapatkan perkhidmatan kesihatan mental. Sebagai respons, pemimpin komuniti mencetuskan inisiatif "It Takes a Village" pada 2023, dan mendapatkan kebanyakan penduduknya melarang telefon pintar untuk anak-anak mereka sehingga mereka memasuki sekolah menengah, menurut laporan New York Times.
Tiga tahun kemudian, kanak-kanak dan ibu bapa di Greystones melaporkan berasa lebih gembira dan lebih terurus. "Idea di sebalik melarang kanak-kanak daripada memiliki akaun media sosial sebelum berusia 16 tahun adalah untuk mencegah atau melambatkan akibat ini sehingga otak mereka lebih berkembang," kata Harris Zainul, pengarah Pusat Teknologi Bertanggungjawab.
Cabaran dan alternatif
Sama ada Malaysia dan negara lain akan mendapat manfaat yang sama masih tidak diketahui, tetapi satu perkara yang pasti ramai pakar ialah sesetengah remaja akan dapat mencari jalan untuk mengakses media sosial apabila larangan berkuat kuasa. "Generasi Alpha kita (lahir selepas 2010) membesar dengan LLM (Large Language Models), ChatGPT dan juga Grok," komen Dr Haezreena Begum Abdul Hamid, seorang kriminologi dan pensyarah kanan di Universiti Malaya. "Jika (mereka) tidak boleh (mengakses dalam talian), (mereka) akan cari kaedah alternatif."
Dalam tinjauan yang dilakukan ke atas 1,027 remaja dua bulan selepas Australia melarang bawah 16 tahun menggunakan media sosial pada Disember tahun lalu, tiga daripada empat remaja (73 peratus) melaporkan mereka masih boleh mengakses platform media sosial. Daripada 26 peratus yang terjejas oleh larangan itu, lebih separuh daripada kumpulan ini berkata mereka kurang mendapat berita.
Tanggungjawab syarikat teknologi
CSO dan pakar telah menekankan keperluan untuk mempertanggungjawabkan syarikat media sosial atas ciri dan rekaan ketagihan mereka, seperti skrol tanpa penghujung. Sebab di sebalik reka bentuk ini mudah sahaja. Semakin banyak masa anda dalam talian, semakin banyak peluang pengiklan untuk menjangkau anda. Disebabkan banyak negara mula menggubal undang-undang dan mengenakan had ke atas platform media sosial, beberapa syarikat teknologi telah melaksanakan beberapa ciri keselamatan untuk mengehadkan skrol tanpa henti.
TikTok, Instagram dan platform lain kini membenarkan pengguna menetapkan had harian untuk menatal, tetapi terpulang kepada pengguna untuk menguatkuasakannya. Di Malaysia, Meta baru-baru ini melancarkan akaun untuk mereka yang berumur 13 hingga 18 tahun dengan tetapan lalai yang lebih ketat, serupa dengan klasifikasi filem, untuk melindungi mereka daripada kandungan dan hubungan yang tidak sesuai. "Di Meta, menjaga keselamatan remaja dalam talian adalah keutamaan kami. Kami baru-baru ini mengumumkan ciri keselamatan tambahan untuk ibu bapa dan remaja di Malaysia," kata Clara Koh, pengarah dasar awam Meta untuk Asia Tenggara dan ASEAN, semasa sesi meja bulat media di Kuala Lumpur bulan lalu.
Antara ciri keselamatan termasuk mengehadkan siapa yang boleh diikuti oleh remaja dengan menyekat mana-mana akaun yang kerap menyiarkan kandungan tidak sesuai dengan umur. Ia juga akan menyekat istilah carian yang berkaitan dengan topik sensitif seperti bunuh diri, kecederaan diri dan gangguan makan, walaupun jika salah eja. Meta berkata kecerdasan buatan (AI)nya tidak akan mengembalikan sebarang respons yang tidak sesuai dengan umur. Akaun remaja juga secara automatik ditetapkan kepada peribadi dan mempunyai mod tidur, supaya tiada pemberitahuan dapat masuk. Ia juga mempunyai penapis kebogelan yang agresif, yang bermaksud tiada gambar yang tidak sesuai boleh dimuat naik atau dimuat turun. Wakil Meta pada sidang akhbar memberitahu Bernama bahawa penapis itu juga terpakai pada karya seni klasik.
Harris, yang juga pengarah penyelidikan di Institut Kajian Strategik dan Antarabangsa Malaysia, menggambarkan pengenalan ciri-ciri itu sebagai "terlalu sedikit, terlalu lewat". "(Ini) hanya dilancarkan secara global pada Jun 2025. Ini walaupun dokumen dalaman dilaporkan menunjukkan platform itu mengutamakan pertumbuhan dan metrik penglibatan berbanding keselamatan kanak-kanak, walaupun menyedari masalah itu secara dalaman," katanya.
Penguatkuasaan dan tindak balas industri
ONSA, yang berkuat kuasa pada 1 Januari 2026, terpakai kepada platform media sosial dan tidak mempunyai penalti jenayah. Walau bagaimanapun, platform berdepan penalti sivil sehingga RM10 juta kerana ketidakpatuhan. Industri teknologi menentang percubaan untuk mengawal selia mereka. Beberapa syarikat media sosial telah mengancam untuk menarik diri daripada pasaran tertentu, walaupun ramai pakar menganggap ancaman itu sebahagian besarnya kosong. Memandangkan begitu banyak negara sedang mempertimbangkan set sekatan yang serupa, di mana-mana sahaja mereka beroperasi akan memerlukan syarikat media sosial untuk melaksanakan beberapa bentuk sekatan pada akhirnya.
Haezreena berkata sekiranya syarikat berkenaan mengikut ancaman dan keluar, ia mungkin menjadi rahmat yang tersembunyi. "Semua penyedia platform ini tidak suka jika ia melibatkan keuntungan perniagaan mereka," katanya. "(Jika syarikat media sosial menarik diri) akan ada kerugian pada mulanya. Anda tahu, ia mungkin agak sukar, tetapi kemudian masyarakat akan terbiasa dengannya." — Bernama
