PARIS, 15 Julai – Kecerdasan buatan generatif (AI) yang mampu menulis e-mel, kod komputer, menterjemah, mengatur perjalanan atau memberi idea hadiah kini mudah didapati, mencetuskan persoalan sama ada kuasa otak manusia akan terjejas akibat kurang digunakan.
Arahan bahasa semula jadi yang ringkas biasanya cukup untuk mendapatkan respons yang boleh digunakan daripada perkhidmatan seperti ChatGPT atau Claude, dengan kesannya dirasai di sekolah dan universiti, tempat kerja dari pejabat ke bilik mahkamah, serta kehidupan peribadi kita.
Kajian Saintifik Menunjukkan Kesan Negatif
Kajian saintifik terkini mencadangkan terdapat akibat berbahaya jika menyerahkan tugas kognitif kepada AI. Mereka menekankan ingatan, membuat keputusan dan pemikiran kritis sebagai risiko utama.
Satu kajian Amerika-British terhadap 1,222 orang, yang masih dalam proses semakan rakan sebaya, mendapati bahawa menggunakan alat AI untuk menyelesaikan latihan aritmetik atau pemahaman bacaan meningkatkan prestasi peserta dalam jangka pendek, tetapi dalam jangka panjang mengurangkan hasil dan kesediaan mereka untuk terus mencuba apabila alat tersebut tidak tersedia.
“Penemuan ini amat membimbangkan kerana kegigihan adalah asas kepada pemerolehan kemahiran dan salah satu peramal terkuat pembelajaran jangka panjang,” tulis penulis kajian.
Keupayaan AI untuk menghasilkan respons pantas kepada pelbagai soalan “menghilangkan peluang pembelajaran” daripada pengguna, kata Grace Liu, pelajar kedoktoran di Universiti Carnegie Mellon dan pengarang utama artikel tersebut.
“Apa yang menjadikan AI membimbangkan ialah ia bukan alat yang ditetapkan untuk satu jenis aktiviti tertentu. Ia boleh digunakan untuk hampir semua aktiviti intelektual, penaakulan, dan kognitif,” katanya.
Kebolehsuaian teknologi kepada pelbagai jenis masalah membezakannya daripada gelombang bantuan berkomputer sebelumnya. Kalkulator elektronik, misalnya, mungkin membantu pengguna menyelesaikan persamaan – tetapi meninggalkan kaedah dan proses penaakulan di tangan manusia.
Penjimatan Tenaga dan 'Pelepasan Kognitif'
Satu kajian MIT pada 2025 menjadi tular kerana mendapati pelajar yang menggunakan AI generatif untuk menulis esei menunjukkan kurang keupayaan pemikiran kritis. Penyelidikan lain turut menunjukkan arah yang sama, menonjolkan apa yang dikenali sebagai “pelepasan kognitif” – atau bahkan “penyerahan kognitif”.
“Manusia mempunyai kecenderungan kuat untuk menjimatkan tenaga,” kata Johann Chevalere, penyelidik psikologi sosial dan kognitif di CNRS, institusi awam Perancis. “Dalam kehidupan seharian, kita sering menggunakan strategi yang membawa kita ke inti perkara dengan lebih cepat, tanpa semestinya mengambil masa untuk mendalami maklumat yang perlu diproses, kerana ini boleh memakan kos kognitif yang tinggi,” tambahnya.
Penggunaan AI generatif boleh mengukuhkan kecenderungan ini, kata Chevalere. “Jika ada aktiviti yang tidak pernah anda lakukan, otak – yang berfungsi dengan menjimatkan tenaga – tidak akan bersusah payah mengekalkan sambungan yang tidak digunakan.”
Menggalakkan Refleksi
Di bawah tekanan daripada pengkritik, pembangun AI generatif mula membina fungsi “Sokratik” ke dalam model mereka, yang buat masa ini kebanyakannya ditujukan kepada pelajar. Dalam mod ini, chatbot tidak hanya memberikan jawapan, sebaliknya menawarkan petunjuk dan mengemukakan soalan untuk merangsang pemikiran pengguna.
Contohnya termasuk “mod belajar” dalam ChatGPT OpenAI, atau “pembelajaran berpandu” dalam Google Gemini. Gergasi perisian AS Microsoft memberitahu AFP bahawa mereka telah membina amaran tentang risiko kesilapan ke dalam model Copilot mereka.
AI juga mengingatkan pengguna untuk menyemak maklumat yang diberikannya, hanya satu daripada beberapa langkah yang direka untuk memastikan mereka terlibat secara aktif dan kritis dengan responsnya. “Risiko pelepasan kognitif berlebihan adalah nyata, terutamanya jika AI digunakan untuk mengautomasikan tugasan yang juga bernilai untuk membangunkan kemahiran,” kata Microsoft, menambah bahawa pengguna perlu dilatih untuk menggunakan alat dengan betul.
Buat masa ini, tiada kajian berskala besar dan jangka panjang untuk menilai kesan sebenar teknologi baharu terhadap otak manusia, kata para penyelidik. Sehingga ia tersedia, “terpulang kepada kita untuk menggunakan AI dengan cara yang bijak,” kata Chevalere. “Kita akan menyesuaikan diri dengan revolusi teknologi ini sama seperti kita menyesuaikan diri dengan revolusi sebelumnya.”
