Rang Undang-Undang Kebebasan Maklumat (FOI) 2026 yang dibentangkan di Parlimen baru-baru ini merupakan langkah yang dialu-alukan, namun menurut para pengkritik, ia gagal memenuhi prinsip hak asasi rakyat untuk mengetahui. Walaupun ia adalah undang-undang pertama di peringkat persekutuan yang memberi hak kepada rakyat untuk meminta maklumat daripada kerajaan, rang undang-undang ini masih mengekalkan banyak halangan undang-undang dan pentadbiran yang menyekat akses awam.
Latar Belakang dan Keputusan Mahkamah Persekutuan
Prinsip hak untuk tahu telah diperkukuhkan oleh Mahkamah Persekutuan dalam kes Sivarasa Rasiah lwn Badan Peguam Malaysia (2005). Hakim Datuk Seri Gopal Sri Ram memutuskan bahawa hak kebebasan bersuara di bawah Perkara 10(1)(a) Perlembagaan Persekutuan merangkumi hak untuk mencari, menerima, dan menyebarkan maklumat. Prinsip ini sepatutnya menjadi asas kepada reka bentuk RUU FOI.
Kelemahan Struktur RUU FOI
Peguam dan peguam cara Sathish Ramachandran mengenal pasti tiga kelemahan struktur utama dalam RUU tersebut. Pertama, Seksyen 12 menyenaraikan pengecualian dari perenggan (a) hingga (q) yang terlalu luas, sehingga boleh menenggelamkan tujuan akta itu sendiri. Kedua, hak untuk maklumat dijadikan subordinat kepada undang-undang bertulis lain, mengekalkan halangan sedia ada. Ketiga, akses kepada maklumat dianggap sebagai hak bersyarat, bukan hak demokratik yang wujud.
Mekanisme Rayuan dan Pengawasan
RUU FOI meletakkan kuasa rayuan kepada Ombudsman yang akan ditubuhkan di bawah undang-undang berasingan yang belum dibentangkan. Ini menimbulkan kebimbangan tentang keberkesanan pengawasan. Sathish menegaskan bahawa Enakmen Kebebasan Maklumat Pulau Pinang dan Selangor sudah mempunyai Lembaga Rayuan yang berfungsi dan telah mengeluarkan keputusan yang memaksa pendedahan. Beliau juga menekankan bahawa Seksyen 16 mengekalkan hak untuk semakan kehakiman di Mahkamah Tinggi, yang tidak boleh dikurangkan.
Seksyen 22: Memutuskan Hubungan dengan Perlembagaan
Kritikan paling tajam Sathish adalah terhadap Seksyen 22, yang menyatakan dengan jelas bahawa tiada apa-apa dalam akta ini boleh ditafsirkan sebagai mewujudkan kebebasan asasi mengikut Perlembagaan Persekutuan. Ini melemahkan asas perlembagaan hak untuk mengakses maklumat dan mungkin akan dicabar di mahkamah.
Bekas Ketua Pegawai Eksekutif Pusat Membanteras Rasuah dan Kronisme (C4) Pushpan Murugiah bersetuju, dengan menyatakan bahawa Klausa 22 memutuskan hubungan antara akses maklumat dan jaminan perlembagaan kebebasan bersuara di bawah Perkara 10. Beliau juga mengkritik Klausa 18, yang menjadikannya satu kesalahan untuk menggunakan maklumat yang didedahkan secara sah dengan cara yang tidak konsisten dengan tujuan permohonan asal, dengan hukuman denda sehingga RM100,000, penjara sehingga lima tahun, atau kedua-duanya.
Keperluan 'Kepentingan yang Wajar dan Nyata'
Klausa 6 mengukuhkan pendekatan kerahsiaan dengan mewajibkan pemohon menunjukkan 'kepentingan yang wajar dan nyata' serta membuktikan bahawa mereka telah dicederakan oleh tindakan pihak berkuasa awam. Ini bertentangan dengan prinsip bahawa setiap warganegara berhak meminta maklumat tanpa perlu mewajarkan motif mereka.
Kesimpulan: Peluang untuk Pengukuhan
Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Undang-Undang dan Reformasi Institusi) Datuk Seri Azalina Othman Said telah merujuk RUU FOI kepada Jawatankuasa Pilihan Khas Parlimen (PSSC) untuk kajian lanjut. Ini memberi peluang kepada parlimen untuk mengukuhkan undang-undang sebelum ia dikuatkuasakan. RUU yang kukuh harus mewujudkan anggapan bahawa maklumat kerajaan adalah milik awam, tertakluk kepada pengecualian yang sah, menyediakan pengawasan bebas, penerbitan proaktif, dan perlindungan kepada pemberi maklumat.
Seperti yang dinyatakan oleh Pushpan: 'RUU ini mengekalkan undang-undang kerahsiaan sedia ada daripada mencabarnya, menyekat siapa yang boleh meminta maklumat, dan mensabitkan kesalahan penggunaan maklumat yang didedahkan secara sah dengan cara yang tidak dijangka.'
Malaysia memerlukan undang-undang kebebasan maklumat persekutuan, dan RUU 2026 adalah langkah penting. Namun, ia perlu diperkukuhkan supaya hak untuk tahu menjadi realiti, bukan sekadar janji demokrasi.
