KUALA LUMPUR — Satu trend membimbangkan muncul di Malaysia apabila dadah sintetik 'piu-piu' atau 'piao-piao' disyorkan dicampur ke dalam cecair vape, mencetuskan amaran keras daripada pihak berkuasa dan pakar kesihatan. Dalam satu klip video tular pada Mei, dua lelaki muda kelihatan menghisap vape dan berkelakuan luar biasa semasa siaran langsung di platform media sosial — seorang kelihatan linglung, seorang lagi tidak responsif. Klip itu meraih ratusan ribu tontonan dan ribuan komen, dengan ramai yang menyangka mereka menggunakan 'piu-piu', nama jalanan bagi dadah sintetik berbahaya.
Polis Selangor beri amaran
Polis Selangor dalam hantaran Facebook baru-baru ini menyatakan penggunaan piu-piu dalam kalangan belia semakin membimbangkan. Produk vape yang mengandungi piu-piu amat berbahaya kerana kesan halusinasi berlaku dengan pantas — selepas beberapa sedutan — membawa kepada ketagihan segera dan gejala penarikan diri yang teruk. Pihak polis juga memberi amaran bahawa piu-piu boleh menyebabkan sawan, masalah jantung dan komplikasi pernafasan. Namun, aspek paling membimbangkan adalah dadah ini mudah disembunyikan dan dijual murah melalui platform media sosial.
Timbalan Ketua Polis Negara Tan Sri Ayob Khan Mydin Pitchay dilaporkan berkata dadah tersebut juga mengandungi campuran fentanil dan boleh menghasilkan kesan halusinasi ekstrem, menyebabkan pengguna kelihatan seperti dalam keadaan 'zombi'. Sindiket pengedaran dadah semakin menyalahgunakan peranti vape sebagai taktik untuk mengelak pengesanan pihak berkuasa.
Dadah sintetik sasari pelajar dan belia
Pakar berpendapat menangani piu-piu lebih mencabar kerana ia digunakan melalui vaping yang telah menjadi trend. Agensi Anti-Dadah Kebangsaan (AADK) mengiktiraf piu-piu sebagai kebimbangan baharu dalam landskap penyalahgunaan dadah di Malaysia. AADK menjelaskan piu-piu bukan dadah konvensional dari tumbuhan seperti ganja atau ketum, sebaliknya bahan sintetik yang dihasilkan daripada campuran kimia, kemudian dicampur ke dalam cecair vape. Istilah 'piu-piu' dipercayai slanga jalanan merujuk kepada sensasi 'terapung' atau seperti hanyut, menggambarkan kesan halusinasi yang dialami pengguna.
Pihak berkuasa memberi amaran bahawa penggunaan cecair vape sebagai medium mengedar dadah sebegini amat membimbangkan kerana menyasarkan pelajar sekolah, belia dan golongan dewasa muda. Menurut pensyarah kanan Pusat Pengajian Umum dan Kokurikulum Universiti Tun Hussein Onn Malaysia, Profesor Madya Dr Khairunesa Isa, penyalahgunaan dadah sintetik melalui peranti vape memerlukan perhatian serius dan tidak lagi boleh dianggap sebagai kes terpencil, terutamanya apabila melibatkan golongan muda.
Pengaruh rakan sebaya dan media sosial
Dr Khairunesa berkata remaja berada pada peringkat kritikal pembentukan identiti dan sering mencari penerimaan rakan sebaya, menjadikan mereka lebih cenderung mengikut norma dan tingkah laku kumpulan, termasuk mencuba bahan terlarang. Beliau merujuk Teori Ekologi Bronfenbrenner yang menyatakan tingkah laku seseorang dibentuk oleh pelbagai faktor persekitaran termasuk keluarga, rakan sebaya, sekolah dan media digital. Media sosial, katanya, adalah pedang bermata dua — boleh digunakan untuk menyebar maklumat dan kesedaran, tetapi juga boleh menormalkan tingkah laku berisiko.
Perubahan corak penyalahgunaan dadah juga dipengaruhi trend vaping. "Apa yang membimbangkan, peranti vape digunakan untuk menghantar dadah sintetik. Pada masa lalu, dadah sering dikaitkan dengan jenayah... hari ini ia digunakan melalui produk vape yang dianggap sebahagian daripada gaya hidup. Persepsi ini mungkin menyebabkan segelintir golongan muda memandang ringan risiko penyalahgunaan dadah sintetik dan menganggapnya tidak berbahaya," kata Dr Khairunesa.
Statistik AADK: 73 peratus kes dadah sintetik
Statistik terkini AADK menunjukkan dadah sintetik kini merangkumi 73 peratus kes penyalahgunaan dadah di Malaysia, dengan golongan belia berumur antara 15 hingga 39 tahun membentuk kira-kira 84 peratus pengguna. Timbalan Presiden Persatuan Kaunselor Dadah Malaysia, Dr Engku Mardiah Engku Kamarudin berkata imej moden dan trendi yang dikaitkan dengan produk vape telah menyumbang kepada minat lebih besar dalam kalangan belia untuk mencubanya. Walaupun banyak kajian saintifik menunjukkan vaping boleh membahayakan kesihatan, persepsi bahawa ia kurang berbahaya berbanding rokok konvensional menyebabkan sesetengah remaja mencubanya tanpa menyedari cecair vape mungkin mengandungi nikotin kepekatan tinggi, dadah sintetik atau bahan psikoaktif lain.
Menurut Dr Engku Mardiah, penggunaan dadah yang dicampur ke dalam cecair vape boleh membawa pelbagai kesan serius terhadap kesihatan fizikal dan mental pengguna. Bahan sintetik dan psikoaktif dalam cecair vape berpotensi menjejaskan fungsi otak, khususnya kawalan kendiri dan membuat keputusan rasional. Apabila fungsi eksekutif otak terganggu, individu lebih cenderung bertindak berdasarkan dorongan emosi atau rangsangan segera tanpa mempertimbang akibat. Dalam sesetengah kes, individu di bawah pengaruh bahan terlarang mungkin memandu, mencederakan diri, terlibat dalam pergaduhan atau membuat keputusan yang membahayakan diri dan orang lain.
Kawalan holistik diperlukan
Mengulas mengenai panggilan untuk mengharamkan produk vape, Dr Engku Mardiah berkata kerajaan memainkan peranan penting melalui penggubalan dasar, penguatkuasaan undang-undang, sekatan jualan dan pemantauan rantaian bekalan untuk mengurangkan akses kepada produk vape, terutamanya dalam kalangan kanak-kanak dan remaja. Namun, beliau menegaskan larangan sahaja tidak mencukupi kerana ia hanya boleh mengurangkan bekalan tanpa menangani faktor yang mendorong permintaan terhadap produk tersebut. "Penyalahgunaan bahan terlarang bukan disebabkan semata-mata oleh kewujudan produk tertentu, tetapi dipengaruhi faktor seperti tekanan emosi, tekanan rakan sebaya, rasa ingin tahu, masalah keluarga, literasi kesihatan rendah dan normalisasi penggunaan vape dalam masyarakat. Oleh itu, sebarang larangan mesti disokong oleh pendekatan kesihatan awam yang komprehensif melalui pendidikan yang lebih kukuh, peningkatan kesedaran ibu bapa dan guru, program pembangunan kemahiran hidup, serta sokongan pemulihan yang mudah diakses," katanya.
Dr Engku Mardiah menambah bahawa strategi pencegahan penyalahgunaan dadah dalam kalangan remaja mesti memberi tumpuan kepada mengurangkan faktor risiko, antaranya akses mudah kepada produk vape dan bahan terlarang, serta mencegah normalisasi penggunaan vape. Pendekatan ini selaras dengan prinsip utama dalam Piawaian Antarabangsa mengenai Pencegahan Penggunaan Dadah oleh Pejabat PBB bagi Dadah dan Jenayah (UNODC) dan Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO). Pada masa sama, faktor perlindungan dalam kehidupan remaja perlu diperkukuh, termasuk hubungan erat dengan ibu bapa, sokongan guru, kemahiran mengurus emosi dan tekanan, keyakinan menolak pengaruh negatif, serta amalan nilai agama dan moral.
Beliau menegaskan bahawa dalam bidang pencegahan penyalahgunaan dadah, intervensi paling berkesan adalah mencegah seseorang daripada mula menggunakan dadah, bukannya menunggu sehingga mereka menjadi ketagih. "Pencegahan sentiasa lebih berkesan dan memberi impak lebih besar kepada masyarakat berbanding rawatan selepas masalah menjadi serius," katanya. — Bernama
