Malaysia Hadapi Risiko 'Kebankrapan Air' - Permintaan Meningkat, Sumber Menyusut
Malaysia sering menganggap kekurangan air sebagai gangguan sementara. Beberapa bulan kering, insiden pencemaran, penutupan loji rawatan – dan sistem biasanya pulih semula. Namun, bagaimana jika kejutan ini berhenti menjadi sementara?
Era Baru 'Kebankrapan Air' Global
Pada Januari 2026, Institut Air, Alam Sekitar dan Kesihatan Universiti Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNU-INWEH) memberi amaran bahawa dunia sedang memasuki era 'kebankrapan air global'. Ini adalah keadaan di mana kemarau, kekurangan dan insiden pencemaran berhenti berkelakuan seperti krisis sementara dan mula menjadi keadaan kronik.
Kaveh Madani, Pengarah UNU-INWEH, menjelaskan konsep ini melalui analogi kewangan yang mudah: sistem air permukaan seperti akaun semakan yang diperbaharui oleh alam setiap tahun, manakala air bawah tanah bertindak sebagai akaun simpanan.
"Kebankrapan air berlaku apabila anda bukan sahaja menghabiskan akaun semakan anda, tetapi juga mengeringkan akaun simpanan kerana terlalu lama perbelanjaan atau penggunaan air anda jauh melebihi air yang tersedia," katanya.
Madani menekankan bahawa kebankrapan air ditandai oleh dua kegagalan yang berkaitan: insolvensi dan ketidakbolehan pulih. Insolvensi adalah apabila penggunaan dan keperluan air melebihi apa yang tersedia secara mampan. Ketidakbolehan pulih adalah apabila anda mencederakan alam sekitar dan ekosistem dengan cara yang tiada jalan kembali.
Tekanan Meningkat Terhadap Sistem Air Malaysia
Menurut Suruhanjaya Perkhidmatan Air Negara (SPAN), jumlah pengekstrakan air mental di Semenanjung Malaysia dan Labuan meningkat daripada 14,560 juta liter sehari (MLD) pada 2015 kepada 17,299 MLD pada 2024. Dalam tempoh yang sama, penggunaan air domestik meningkat daripada 5,585 MLD kepada 6,269 MLD, manakala penggunaan bukan domestik meningkat daripada 3,469 MLD kepada 4,344 MLD.
Penunjuk penting lain ialah margin rizab, atau penampan antara kapasiti sistem dan permintaan. SPAN mengesyorkan margin rizab minimum 15 peratus untuk kestabilan operasi. Data SPAN menunjukkan margin rizab merosot daripada 15.4 peratus pada 2023 kepada 14.9 peratus pada 2024.
Beberapa negeri telah jatuh di bawah margin rizab minimum yang disyorkan:
- Selangor – 12.1 peratus
- Melaka – 5.2 peratus
- Perlis – 5.0 peratus
- Kelantan – 4.4 peratus
- Kedah – 0 peratus (tiada margin rizab selama lima tahun berturut-turut 2020-2024)
Cabaran Pencemaran dan Gangguan Bekalan
Pencemaran air mental merupakan titik tekanan utama di Malaysia kerana ia boleh dengan cepat mengganggu rawatan dan bekalan. Kementerian Sumber Asli dan Kelestarian Alam Sekitar memberitahu Parlimen pada Januari 2026 bahawa 33 daripada 672 sungai yang dipantau diklasifikasikan sebagai tercemar pada 2025.
S. Piarapakaran, Presiden Persatuan Penyelidikan Air dan Tenaga Malaysia (Awer), menyatakan bahawa kualiti air kekal sebagai pemacu utama kebolehpercayaan harian kerana semua loji rawatan diperlukan melakukan ujian air mental dengan kekerapan yang lebih tinggi setiap hari.
"Pencemaran boleh menjadi lebih mengganggu semasa tempoh kering, apabila sungai mempunyai kurang air untuk mencairkan bahan pencemar," katanya. "Walaupun jumlah pencemar adalah sama, kepekatan ammonia meningkat melebihi had yang dibenarkan."
Gangguan bekalan air sering dirasai melalui kebolehpercayaan bekalan. Apabila gangguan berlaku, kesannya boleh merebak dengan cepat di kawasan perkhidmatan yang besar, terutamanya apabila sungai utama merupakan sumber dominan untuk kawasan perkhidmatan yang padat.
Masalah Air Tanpa Hasil (NRW) yang Berterusan
Air tanpa hasil (NRW) – air terawat yang dihasilkan tetapi hilang sebelum sampai kepada pengguna – mengurangkan jumlah yang tersedia untuk isi rumah dan perniagaan. Data SPAN menunjukkan kerugian NRW di Semenanjung Malaysia dan Labuan meningkat daripada 4,721 MLD pada 2017 kepada 5,541 MLD pada 2024.
Piarapakaran, yang terlibat dalam perbincangan NRW dengan kerajaan selama kira-kira 16 tahun, berkata NRW bukan sahaja jumlah yang hilang, tetapi juga kapasiti yang hilang dan kos yang boleh dielakkan.
"Dari sudut pandangan keselamatan air, air terawat yang hilang ini sebenarnya boleh digunakan untuk memenuhi permintaan yang meningkat tanpa perlu membina loji rawatan baru," katanya. "Tambahan pula, kita membayar kos kimia, infrastruktur, tenaga dan modal insan untuk jumlah yang hilang dalam bil air kita juga."
Menurut data SPAN, NRW kekal tertinggi di beberapa negeri. Dari 2017 hingga 2024, Perlis mencatatkan kerugian tertinggi, secara konsisten melebihi 60 peratus. Pada 2024, Kelantan dan Kedah melebihi 50 peratus, manakala Pahang dan Terengganu melebihi 40 peratus.
Impak Perubahan Iklim dan Langkah Ke Hadapan
Tekanan iklim boleh memperbesar lagi risiko ini dari masa ke masa. Kajian 2020 oleh Institut Penyelidikan Air Negara Malaysia menilai tekanan air Lembah Klang di bawah senario perubahan iklim dan melaporkan tekanan air tinggi hingga sangat tinggi dalam penilaiannya.
Peristiwa El Niño boleh membebankan sistem dengan membawa keadaan yang lebih panas dan kering yang mengurangkan hujan di kawasan tadahan sambil meningkatkan permintaan. Piarapakaran menyatakan bahawa keadaan sungai cenderung ketat semasa musim kering kerana aliran dasar menurun.
Untuk mencegah masalah air daripada menjadi lebih berakar umbi, tindakan diperlukan di beberapa bidang, daripada perancangan yang lebih baik dan kawalan pencemaran kepada pengurangan kerugian dan peningkatan ketelusan.
Madani menekankan bahawa diagnosis yang jelas adalah penting, kerana risiko air berbeza di seluruh lokasi. "Saya fikir perkara pertama adalah menilai dan memahami apa yang berlaku di seluruh sistem," katanya. "Walaupun dalam Malaysia, terdapat kepelbagaian. Sifat masalah air berbeza dari satu tempat ke tempat lain."
Pada masa yang sama, Madani memberi amaran bahawa penyelesaian tidak boleh bergantung pada pengembangan bekalan sahaja. "Paradigma ini telah memburukkan keadaan kerana setiap kali anda memperkenalkan sumber bekalan air baru, permintaan anda terus meningkat," katanya.
Beliau menekankan bahawa ketelusan yang lebih besar dan 'perakaunan air' yang lebih kukuh adalah penting supaya pihak berkepentingan memahami bagaimana aset air semula jadi digunakan. "Jika anda boleh memberikan ramalan cuaca harian, anda juga boleh berkongsi kemas kini harian mengenai keadaan rizab semula jadi kita – berapa banyak air yang kita ada dalam takungan, dan apakah status akuifer," katanya.
