KOTA KINABALU, 29 Mei — Semakin Kaamatan dan Gawai Dayak menghampiri, perhatian rakyat Malaysia kembali tertumpu pada sambutan kebudayaan saudara mereka di Borneo.
Namun, bagi ramai di Semenanjung Malaysia, Sabah dan Sarawak masih sering digabungkan sebagai "Malaysia Timur" — atau lebih teruk, dikurangkan kepada kategori "lain-lain" dalam borang dan dokumen rasmi.
Pada hakikatnya, kedua-dua negeri ini sangat berbeza, dibentuk oleh komuniti peribumi, bahasa, masakan, sejarah dan landskap yang berbeza walaupun berkongsi pulau yang sama.
Kaamatan vs Gawai
Kekeliruan paling ketara semasa musim menuai. Kaamatan di Sabah berkait rapat dengan tradisi Kadazan-Dusun, Murut dan kumpulan pribumi lain. Gawai di Sarawak disambut oleh Iban, Bidayuh dan Orang Ulu, antara komuniti Dayak.
Kedua-duanya adalah perayaan menuai, tetapi tidak boleh ditukar ganti. Di Sabah, "Kotobian Tadau Tagazo do Kaamatan" atau "Kotobian Kaamatan" menandakan sambutan. Di Sarawak, "Gayu Guru Gerai Nyamai" atau "Selamat Hari Gawai" lebih kerap didengar.
"Walaupun pada peringkat ucapan, anda boleh mendengar perbezaannya. Kedua-duanya meraikan hasil tuaian, tetapi datang dari bahasa, komuniti dan sejarah budaya yang berbeza," kata Profesor Linguistik Universiti Malaysia Sabah, Jane Wong.
Kaamatan memperingati Huminodun, anak perempuan Tuhan Kinoingan yang mengorbankan diri semasa kebuluran. Upacara Magavau dan pertandingan Unduk Ngadau adalah tradisi penting. Gawai pula merupakan kesyukuran menuai, menghormati nenek moyang, dan pertemuan keluarga, dengan ritual seperti Muai Antu Rua dan Miring, diakhiri tarian Ngajat.
Kedua-duanya berakar umbi dalam kesyukuran, persembahan dan pembaharuan, dimanifestasikan melalui rumah terbuka dengan pakaian tradisional, muzik, tarian, makanan, dan minuman seperti tapai atau lihing di Sabah dan tuak di Sarawak. Kaamatan disambut pada bulan Mei dengan cuti umum 30-31 Mei, manakala Gawai pada 1-2 Jun.
Pelbagai kumpulan peribumi
Satu lagi tanggapan salah ialah setiap negeri mempunyai identiti peribumi yang dominan. Sebenarnya, Sabah dan Sarawak terdiri daripada berpuluh-puluh komuniti berbeza. Kumpulan peribumi Sabah termasuk Kadazan, Dusun, Murut, Rungus, Bajau, Lundayeh, Iranun, Orang Sungai, Bajau Laut dan banyak lagi. Sarawak pula dihuni oleh Iban, Bidayuh, Melanau, Kayan, Kenyah, Kelabit, Penan dan Lun Bawang.
"Tiada budaya Sabah atau Sarawak yang tunggal. Setiap negeri adalah mozek pelbagai komuniti peribumi, masing-masing dengan bahasa, sejarah dan pandangan dunia sendiri," kata Wong.
Label identiti juga berbeza. Di Sarawak, istilah "Dayak" digunakan secara meluas sebagai payung untuk beberapa kumpulan peribumi, walaupun identiti seperti Iban atau Bidayuh lebih dominan. Di Sabah, orang cenderung mengenal pasti secara lebih spesifik mengikut etnik, seperti Kadazan, Dusun, Murut (KDM) atau Bajau.
Perbezaan dari segi bahasa
Bagi mereka yang cuba membezakan Sabah dan Sarawak, penampilan fizikal tidak banyak membantu. Perbezaan lebih kedengaran daripada kelihatan. Walaupun kedua-dua kumpulan bertutur dalam bahasa Melayu, bunyinya tidak sama.
Orang Sabah biasa menggunakan Bahasa Melayu Sabah, yang cepat, terbuka dan sering dipendekkan. Ciri khasnya ialah penggunaan "bah", manakala perkataan seperti "sia" (saya), "ko" (kamu), "pigi" (pergi) dan "mo" (mahu) adalah sebahagian daripada slanga mereka.
Orang Sarawak pula bertutur dalam Bahasa Melayu Sarawak, yang lebih mengalir dan merdu, dengan perkataan tersendiri seperti "kamek" (saya), "kitak" (kamu), "sik" (tidak) dan "gik" (lagi).
"Walaupun orang Sabah dan Sarawak bertutur dalam bahasa Melayu standard, anda masih boleh mendengar dari mana mereka berasal. Irama, intonasi dan gaya interaksi kekal di bawahnya. Ia bukan sekadar 'loghat' berbeza. Ia mencerminkan sejarah migrasi, perdagangan, hubungan pelbagai bahasa dan pembentukan komuniti yang berbeza di kedua-dua negeri," kata Wong.
Bahasa Melayu Sabah berfungsi sebagai lingua franca, digunakan merentas kumpulan etnik. Bahasa Melayu Sarawak, walaupun difahami secara meluas, lebih dekat sebagai bahasa ibunda komuniti Melayu Sarawak.
Kelainan dari segi makanan
Perbezaan juga jelas dalam makanan. Sabah terkenal dengan hidangan Kadazandusun seperti hinava, pinasakan dan bosou, menggunakan bahan tempatan seperti bambangan dan tuhau. Pantai barat Brunei mempunyai ambuyat, manakala Bajau Laut di pantai timur Sabah gemar hidangan berasaskan makanan laut seperti latok dan sagol.
Sarawak terkenal dengan umai, manok pansoh dan midin. Kek lapis juga berasal dari Sarawak. Terdapat persamaan — hinava dan umai sama-sama ikan mentah yang diawet dengan limau, tetapi Sarawak menggunakan terung asam manakala Sabah menggunakan biji bambangan parut. Kedua-dua negeri mempunyai sayur manis dan midin. Di pedalaman, sagu adalah makanan ruji di sesetengah komuniti.
Kedua-dua negeri juga menggunakan kaedah tradisional menghisap babi hutan atau daging babi selama berjam-jam, dikenali sebagai sinalau bakas di Sabah atau babi salai di Sarawak. Di kawasan bandar, hidangan seperti mi Tuaran dan mi kolo menunjukkan pengaruh Cina.
Kesenian, tekstil dan simbol budaya
Perbezaan juga ketara dalam seni tradisional, tekstil, muzik dan simbol budaya. Ikon utama Sabah ialah Gunung Kinabalu, manakala imejan budayanya sering dikaitkan dengan tradisi Kadazan-Dusun, Rungus dan Murut. Pakaian tradisional mereka sering menampilkan kostum baldu hitam dengan hiasan emas, manik dan aksesori tembaga.
Sabah juga terkenal dengan ensembel gong, sompoton dan seni manik Rungus. Komuniti Bajau barat mempunyai budaya kuda berwarna-warni, manakala di timur, bot lepa tradisional dan budaya maritim menonjol.
Sarawak pula, ikon negerinya ialah burung enggang, manakala simbol budayanya dikaitkan dengan budaya rumah panjang dan tradisi tekstil peribumi, terutamanya Pua Kumbu. Seni tradisional Sarawak sering membawa motif berkaitan kehidupan sungai dan identiti rumah panjang komunal. Sarawak juga terkenal dengan sape dan ukiran kayu.
Geografi membentuk identiti
"Kehidupan pantai dan pulau Sabah menghasilkan corak budaya berbeza berbanding tradisi sungai dan rumah panjang Sarawak. Geografi bukan sekadar landskap, ia membentuk identiti," kata Wong. Sabah dikaitkan dengan Gunung Kinabalu, sawah padi bukit, pantai panjang dan pulau-pulau indah. Kedekatannya dengan selatan Filipina memberi kesan signifikan kepada sosioekonominya.
Sarawak, negeri terbesar Malaysia, dibentuk oleh sistem sungai yang luas, tanah tinggi pedalaman, sistem gua dan penempatan rumah panjang. Kedua-dua negeri menggunakan tanah untuk ladang kelapa sawit, tetapi Sarawak terkenal dengan industri lada hitam, manakala Sabah memberi tumpuan kepada eksport makanan laut.
Akhirnya, memahami perbezaan antara Sabah dan Sarawak bukan tentang menghafal trivia budaya, tetapi tentang menghormati identiti. Semakin Kaamatan dan Gawai menjelang, perayaan ini mungkin berkongsi tema menuai, tetapi ia kekal sebagai ekspresi dunia budaya yang sangat berbeza. Kekayaan mereka terletak tepat pada perbezaan itu.
