Pilihan raya negeri Johor dan Negeri Sembilan yang akan datang sering dianalisis dari segi strategi kempen, aritmetik pilihan raya, pemilihan calon, pakatan koalisi dan unjuran keluar mengundi. Namun, di sebalik pemboleh ubah yang boleh diukur ini, terdapat dimensi tidak ketara yang mungkin lebih penting daripada semua faktor lain digabungkan: pencarian rakyat yang berterusan terhadap kesepaduan institusi.
Perubahan asas dalam pilihan raya sejak 2008
Menurut Prof Phar Kim Beng, pengarah Institut Pengantarabangsaan dan Pengajian ASEAN di Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, sejak tahun 2008 apabila gabungan pemerintah kehilangan majoriti dua pertiga parlimen buat pertama kali sejak merdeka, rakyat Malaysia telah memulakan proses penentukuran semula demokrasi yang panjang dan sukar. Pilihan raya 2008 bukan sekadar kejutan politik; ia menandakan permulaan perbincangan nasional yang mendalam tentang tadbir urus, kebertanggungjawaban, ketelusan dan reformasi institusi.
Pengundi mahukan institusi yang lebih kukuh, semak dan imbang yang lebih baik, parlimen yang lebih berkesan, kehakiman yang bebas, perkhidmatan awam yang profesional dan institusi awam yang berfungsi di atas kepentingan partisan. Mereka mahukan reformasi, tetapi reformasi dengan kestabilan.
Pengajaran dari 2008 hingga kini
Tahun-tahun berikutnya menunjukkan bahawa peralihan demokrasi jarang bersifat linear. Perubahan kerajaan bersejarah pada 2018 mengukuhkan selera untuk pembaharuan institusi. Namun, tempoh penyusunan semula pakatan, perubahan kepimpinan dan peralihan pakatan parlimen yang seterusnya juga mendedahkan keinginan awam yang sama kuatnya untuk kebolehramalan dan kesinambungan. Reformasi sahaja tidak mencukupi; institusi perlu mampu mengekalkan reformasi tersebut.
Pengajaran dari tempoh 2008 hingga kini semakin jelas: rakyat Malaysia tidak mencari pergolakan politik yang tidak berkesudahan atas nama reformasi, dan mereka juga tidak mencari kestabilan yang datang dengan mengorbankan kebertanggungjawaban. Mereka mencari kedua-duanya sekali.
Apa itu kesepaduan institusi?
Kesepaduan institusi tidak bermaksud keseragaman politik atau dominasi satu parti. Ia tidak memerlukan penghapusan politik pembangkang atau persaingan demokrasi. Sebaliknya, ia merujuk kepada keupayaan eksekutif, perundangan, kehakiman, perkhidmatan awam dan raja berperlembagaan untuk beroperasi secara terkoordinasi dan boleh diramal tanpa mengira perubahan dalam kepimpinan politik.
Negara yang memiliki kesepaduan sedemikian lebih mudah menarik pelaburan. Perniagaan membuat komitmen jangka panjang. Penjawat awam boleh merancang melebihi belanjawan tahunan. Rakyat membina keyakinan bahawa persaingan politik tidak akan menghasilkan lumpuh kerajaan secara automatik.
Johor dan Negeri Sembilan sebagai 'makmal politik'
Johor menduduki kedudukan unik dalam ekonomi politik Malaysia. Kedekatannya dengan Singapura, asas pembuatan yang kukuh, infrastruktur logistik dan peranan yang semakin berkembang dalam ekonomi digital bermakna persoalan kesinambungan dasar amat penting. Pelabur yang mempertimbangkan komitmen berbilion ringgit untuk pusat data, kemudahan pembuatan termaju dan taman perindustrian memerlukan lebih daripada insentif menarik; mereka memerlukan keyakinan terhadap institusi. Ketidakstabilan politik menanggung kos, manakala kesepaduan institusi mencipta peluang.
Negeri Sembilan pula, yang terletak dalam ekosistem ekonomi Lembah Klang namun mengekalkan identiti pertanian, pendidikan dan perindustrian sendiri, semakin mewakili kelas pertengahan Malaysia. Pengundi di sana menyedari bahawa tadbir urus berkesan memerlukan lebih daripada ucapan dan slogan; ia memerlukan institusi yang mampu menyampaikan perkhidmatan awam, menarik pelaburan dan mengurus peralihan ekonomi.
Reformasi institusi yang berterusan
Selama hampir dua dekad, rakyat Malaysia menuntut peningkatan piawaian tadbir urus, pengawasan parlimen yang lebih kukuh, ketelusan yang lebih besar dalam perolehan, kewangan awam yang lebih bertanggungjawab dan pemisahan yang lebih jelas antara institusi dan politik partisan. Banyak reformasi ini telah bermula, sebahagian telah matang, yang lain masih belum selesai. Cabaran kini bukan sama ada reformasi harus diteruskan, tetapi bagaimana ia boleh mendapat daya tarikan yang lebih besar.
Jawapannya terletak bukan pada membongkar institusi tetapi pada mengukuhkannya. Jawatankuasa parlimen mesti menjadi lebih berkesan. Dewan undangan negeri harus menjalankan penelitian yang lebih ketat ke atas tindakan eksekutif. Kehakiman mesti terus mendapat keyakinan awam melalui profesionalisme dan kebebasan. Perkhidmatan awam perlu diberi kuasa untuk berfungsi mengikut kecekapan dan kepentingan nasional daripada tekanan politik sementara. Pembiayaan politik kekal penting. Rangka kerja anti-rasuah memerlukan pengukuhan berterusan. Hubungan persekutuan-negeri memerlukan kejelasan dan saling menghormati.
Tiada satu pun daripada reformasi ini bersifat revolusioner. Semuanya bersifat institusi. Paling penting, ia bersifat kumulatif. Pengundi semakin memahami bahawa reformasi tidak berlaku melalui detik dramatik semata-mata; ia muncul melalui pengukuhan institusi yang sabar selama bertahun-tahun.
Keletihan politik dan perubahan sentimen awam
Tempoh peralihan politik pesat antara 2018 dan 2022 menjana pengajaran demokrasi yang berharga, tetapi juga mewujudkan keletihan. Perniagaan menangguhkan pelaburan. Penjawat awam menjadi berhati-hati. Rakyat semakin bosan dengan spekulasi yang tidak berkesudahan mengenai angka, pembelotan dan penjajaran. Suasana awam hari ini kelihatan berbeza. Sokongan terhadap reformasi masih ada. Sokongan terhadap kestabilan juga sama kuat. Semakin ramai pengulihat melihat kedua-dua objektif ini sebagai saling melengkapi, bukannya bercanggah.
Ini membawa implikasi penting kepada pentadbiran Perdana Menteri Anwar Ibrahim. Cabaran kerajaan Madani bukan sekadar untuk bertahan secara politik, tetapi untuk menunjukkan bahawa reformasi dan kesepaduan boleh wujud bersama dalam rangka kerja pentadbiran yang sama. Jika berjaya, Malaysia akhirnya mungkin bergerak melampaui pilihan binari yang sering mendominasi wacana awam: reformasi lawan kestabilan. Pengundi nampaknya mahukan reformasi melalui kestabilan, dan kestabilan melalui reformasi.
Pilihan raya sebagai referendum
Johor dan Negeri Sembilan mungkin menjadi lebih daripada pilihan raya negeri biasa. Ia mungkin berfungsi sebagai referendum sama ada perjalanan reformasi panjang Malaysia, yang bermula dengan sungguh-sungguh pada 2008, akhirnya memasuki fasa yang lebih matang. Fasa di mana institusi lebih penting daripada personaliti. Fasa di mana kesepaduan menjadi kebajikan demokrasi, bukan kemudahan politik. Dan fasa di mana rakyat memberi isyarat jelas bahawa reformasi belum berakhir; mereka hanya mencari daya tarikan yang lebih besar, akar yang lebih dalam dan asas yang lebih tahan lama.
Menurut Phar Kim Beng, aspirasi tidak ketara ini akhirnya mungkin menjadi kuasa politik yang menentukan babak seterusnya Malaysia.
