KUALA LUMPUR, 18 Julai — “Apo kono eh jang?” Frasa ikonik ini kini membawa makna yang lebih berat apabila rakyat Malaysia menumpukan perhatian kepada Negeri Sembilan. Negeri ini bersiap sedia untuk pilihan raya bagi memilih 36 ahli dewan undangan negeri, namun di sebaliknya terdapat pertikaian perlembagaan yang jarang berlaku melibatkan institusi diraja yang berusia berabad-abad.
Sistem Pemerintahan Unik Negeri Sembilan
Untuk memahami apa yang dipertaruhkan dalam pilihan raya ini, penting untuk memahami identiti unik negeri ini. Negeri Sembilan adalah satu-satunya negeri di Semenanjung Malaysia di mana pemerintah dipilih dan bukannya mewarisi takhta secara automatik. Ini menjadikannya salah satu daripada beberapa monarki elektif yang masih wujud di dunia.
Di negeri seperti Johor atau Selangor, pewarisan takhta adalah mudah. Takhta biasanya diserahkan kepada putera sulung atau waris yang ditetapkan. Negeri Sembilan beroperasi di bawah Adat Perpatih, sistem adat yang dibawa oleh peneroka Minangkabau dari Sumatera. Di bawah sistem ini, pemerintah dikenali sebagai Yang di-Pertuan Besar. Baginda tidak hanya menaiki takhta selepas kematian pendahulunya. Sebaliknya, baginda mesti dipilih daripada kalangan ahli keluarga diraja yang layak.
Empat Undang Yang Berkuasa Memilih
Kuasa untuk memilih Yang di-Pertuan Besar terletak pada empat ketua turun-temurun yang dikenali sebagai Undang Yang Empat. Undang-undang ini bukan sekadar tokoh istiadat. Mereka adalah pemelihara Adat Perpatih dalam wilayah masing-masing, atau luak. Empat daerah tradisional yang diwakili ialah Sungai Ujong, Jelebu, Johol, dan Rembau.
Apabila takhta kosong, keempat-empat ketua ini bermesyuarat untuk memilih pengganti daripada kalangan putera raja yang layak. Walaupun mereka tidak mentadbir urusan harian negeri, peranan perlembagaan mereka dalam memilih ketua negeri tidak dapat ditandingi oleh mana-mana ketua tradisional lain di Malaysia.
Dewan Keadilan dan Undang (DKU)
Satu lagi institusi yang kini menjadi tumpuan ialah Dewan Keadilan dan Undang (DKU). Ini adalah majlis adat tertinggi di negeri ini. Ia menghimpunkan Yang di-Pertuan Besar, Undang Yang Empat, dan pemegang jawatan tradisional kanan yang lain. DKU membincangkan hal ehwal adat dan tradisi diraja.
DKU baru-baru ini menjadi subjek pertikaian mahkamah mengenai siapa yang mempunyai kuasa untuk menguruskan mesyuaratnya dan menggantung atau memecat setiausahanya. Konflik ini menimbulkan persoalan perlembagaan yang penting: siapa yang mempunyai kuasa muktamad untuk bertindak bagi pihak institusi tradisional ini apabila pemimpin mereka tidak bersetuju?
Kepentingan Kini
Ketegangan politik semasa bermula apabila pertikaian yang melibatkan institusi tradisional negeri ini tumpah ke ruang awam. Pada 19 April, tiga Undang dan Mubarak Dohak — yang statusnya sebagai Undang Sungai Ujong dipertikaikan — mengisytiharkan bahawa Yang di-Pertuan Besar yang sedang memerintah, Tuanku Muhriz ibni Almarhum Tuanku Munawir, telah dilucutkan sebagai pemerintah.
Kerajaan negeri menolak pengisytiharan itu, dan Perdana Menteri Datuk Seri Anwar Ibrahim kemudian menegaskan semula bahawa kerajaan persekutuan terus mengiktiraf Tuanku Muhriz sebagai pemerintah yang sah. Bagaimanapun, pertikaian itu membawa kepada kebuntuan politik selepas semua 14 ADUN BN menarik balik sokongan mereka terhadap Menteri Besar ketika itu, Datuk Seri Aminuddin Harun, menuduh pentadbirannya salah mengendalikan krisis dan campur tangan dalam hal ehwal diraja.
Penarikan sokongan itu menyebabkan kerajaan negeri tidak mempunyai majoriti yang jelas. Dengan Johor juga menuju ke pilihan raya mengejut, Dewan Undangan Negeri Sembilan akhirnya dibubarkan untuk memberi laluan kepada pilihan raya baharu.
