Pertukaran serangan bersenjata antara Amerika Syarikat dan Iran di sekitar Selat Hormuz bukan sekadar akibat keruntuhan gencatan senjata. Presiden Donald Trump mengisytiharkan "gencatan senjata tamat" dengan gaya tegasnya. Keadaan ini timbul kerana apa yang sebelum ini dipanggil gencatan senjata tidak pernah mencapai penyelesaian politik yang menyeluruh.
Gencatan Senjata Sementara dan Peningkatan Ketegangan
Paling optimis, Washington dan Tehran telah membina jeda sementara di mana setiap pihak terus cuba mengubah keseimbangan kuasa sebelum pusingan rundingan seterusnya dalam tempoh 60 hari. Apabila masa semakin suntuk, kedua-dua pihak mahu meningkatkan pengaruh mereka.
Peningkatan terbaru berikutan serangan ke atas tiga kapal dagang yang melalui atau menghampiri selat itu. Washington menyalahkan Iran dan bertindak balas dengan serangan ke atas sasaran Iran. Tehran kemudian menyerang infrastruktur ketenteraan Amerika di negara-negara Teluk yang berjiran. Trafik kapal tangki menurun mendadak, harga minyak naik dan penilaian ancaman terhadap perkapalan komersial dinaikkan kepada "teruk".
Namun, kedua-dua pihak juga bersetuju untuk terus berunding. Trump mengumumkan pada 10 Julai bahawa perbincangan boleh disambung semula walaupun mengisytiharkan gencatan senjata sebelumnya tidak lagi berkuat kuasa. Qatar dan Oman sekali lagi menjadi perantara diplomatik yang sangat diperlukan.
Ini bukan keamanan. Ia adalah tawar-menawar paksaan yang dilakukan dengan peluru berpandu, sekatan, dron, penempatan tentera laut dan ancaman terhadap perkapalan komersial.
Perbezaan Matlamat Antara AS dan Iran
Masalah asasnya ialah Amerika Syarikat dan Iran tidak bersetuju tentang apa yang sepatutnya dicapai oleh gencatan senjata. Washington percaya sebarang jeda harus memulihkan kebebasan pelayaran, menghalang Iran daripada menyerang kapal dagang, menyekat program nuklearnya dan mengurangkan keupayaan Tehran untuk mengancam tentera Amerika dan rakan Teluk.
Iran, bagaimanapun, melihat Selat Hormuz sebagai salah satu daripada beberapa instrumen pengaruh strategiknya. Tehran tahu bahawa Amerika Syarikat memiliki kuasa tentera konvensional yang luar biasa. Iran tidak perlu menguasai seluruh Teluk secara ketenteraan. Ia hanya perlu menunjukkan bahawa kos untuk mengecualikan, mengenakan sekatan atau menyerangnya akan diantarabangsakan.
Mesej Iran ialah jika ia tidak boleh mengeksport tenaganya dengan selamat, begitu juga pihak lawan tidak sepatutnya menganggap eksport tenaga mereka akan bergerak tanpa gangguan. Setiap kapal tangki yang ditangguhkan, setiap premium insurans yang dinaikkan dan setiap syarikat perkapalan yang terpaksa mempertimbangkan semula laluan mereka mengubah kedudukan geografi Iran menjadi pengaruh politik.
Amerika Syarikat bertindak balas kerana ia tidak boleh membenarkan Iran mewujudkan hak de facto untuk menentukan kapal mana yang boleh menggunakan laluan air antarabangsa. Washington juga tidak boleh meyakinkan rakan Teluknya sambil kelihatan teragak-agak apabila kapal tangki, terminal atau kemudahan tentera mereka diserang.
Dilema Keselamatan dan Kitaran Dendam
Setiap pihak menganggap tindakan balas perlu untuk kredibiliti. Iran percaya menahan diri tanpa konsesi timbal balik akan ditafsir sebagai kelemahan. Amerika Syarikat percaya tidak membalas akan mengundang lebih banyak serangan. Kedua-duanya meningkatkan ketegangan untuk memulihkan pencegahan. Tetapi kerana setiap pihak mentakrifkan pencegahan secara berbeza, percubaan satu pihak untuk memulihkan kestabilan menjadi justifikasi pihak lain untuk bertindak balas.
Ini adalah dilema keselamatan klasik, kecuali ia berlaku di sekitar salah satu arteri maritim yang paling sensitif dari segi ekonomi di dunia.
Memorandum persefahaman Jun sentiasa rapuh kerana ia mengandungi jangkaan politik yang bercita-cita tinggi tanpa mekanisme pengesahan, timbang tara dan penguatkuasaan yang cukup kukuh. Ia bertujuan membuka semula selat dan memulakan semula rundingan nuklear, tetapi ia tidak menghapuskan perselisihan mendalam mengenai hak Iran untuk memperkaya uranium, sekatan Amerika, penempatan tentera serantau atau tuntutan Tehran ke atas laluan maritim.
Malah konsesi ekonomi boleh diterbalikkan. Washington telah membenarkan penjualan minyak Iran tertentu sehingga 21 Ogos, hanya untuk membatalkan pengaturan itu selepas serangan kapal tangki dan memendekkan tempoh pengurangan kepada 17 Julai. Ini mendedahkan kelemahan diplomasi transaksional. Lesen yang diberikan hari ini boleh ditarik balik esok. Koridor perkapalan yang diisytiharkan selamat minggu ini boleh menjadi medan perang minggu depan.
Kesukaran Pengesahan Serangan
Atribusi sendiri semakin sukar. Peluru berpandu, dron, periuk api laut, pasukan proksi dan serangan udara tanpa pengakuan mewujudkan kabus di mana kerajaan boleh bertindak balas sebelum tanggungjawab ditentukan secara muktamad. Serangan baru-baru ini di dalam Iran tidak diakui serta-merta, walaupun pegawai Iran menuduh negara serantau memudahkan operasi Amerika.
Kekaburan sebegini mungkin memberikan penafian taktikal, tetapi ia berbahaya secara strategik. Apabila beberapa angkatan tentera, agensi perisikan dan rangkaian proksi beroperasi dalam ruang geografi yang sama, peningkatan boleh berlaku tanpa Washington atau Tehran pada mulanya berniat untuk konfrontasi penuh.
Pertubuhan Maritim Antarabangsa telah mengesahkan sekurang-kurangnya 46 serangan terhadap perkapalan antarabangsa di sekitar Hormuz sejak konflik bermula pada 28 Februari. Pada Julai, ia sekali lagi mengutuk serangan ke atas kapal dan melaporkan bahawa ratusan kapal dan kira-kira 6,000 pelaut masih terdampar di Teluk Parsi. Ini bukan gerakan geopolitik abstrak. Pelaut awam, pengguna tenaga, pengilang dan negara pengimport makanan menanggung akibatnya.
Perangkap Naratif Politik Domestik
Amerika Syarikat dan Iran juga terperangkap oleh naratif politik domestik mereka. Pemimpin Amerika tidak mudah mengakui bahawa Iran telah memperoleh pengaruh melalui serangan ke atas perkapalan. Pemimpin Iran tidak boleh menerima pengaturan yang kelihatan meletakkan pantai negara itu, eksport minyak dan program nuklearnya di bawah pengawasan Amerika kekal.
Kedua-dua kerajaan memerlukan perjanjian yang boleh mereka bentangkan bukan sebagai kompromi tetapi sebagai kemenangan. Ini menggalakkan tuntutan melambung, bahasa maksimalis dan penanda aras yang sentiasa berubah. Setiap konsesi mesti disamarkan sebagai kejayaan paksaan. Setiap jeda dengan itu terdedah kepada insiden seterusnya.
Penyelesaian yang Diperlukan
Penyelesaiannya tidak boleh menjadi satu lagi gencatan senjata yang digubal secara longgar yang bergantung terutamanya pada jaminan peribadi pemimpin politik. Apa yang diperlukan ialah pengaturan maritim yang diinstitusikan yang melibatkan Iran, Oman, negara-negara Arab Teluk, Amerika Syarikat dan Pertubuhan Maritim Antarabangsa. Ia harus mewujudkan saluran perkapalan yang disahkan, prosedur siasatan pantas, talian komunikasi tentera, peraturan yang mengawal jarak tentera laut dan mekanisme di mana insiden yang dipertikaikan boleh diperiksa sebelum tindakan balas bermula.
Rundingan nuklear mesti berjalan secara berasingan tetapi serentak. Memuatkan keselamatan maritim, pelepasan sekatan, pengayaan uranium, peluru berpandu serantau dan pengiktirafan politik ke dalam satu tawar-menawar menjadikan perjanjian itu terlalu berat untuk bertahan.
Pelajaran untuk ASEAN
Bagi ASEAN, pengajarannya serius. Rantau ini mungkin jauh dari Hormuz secara geografi, tetapi ia terdedah dari segi ekonomi kepada setiap gangguan di sana. Bekalan LNG, petrokimia, bahan api penerbangan, baja, kos perkapalan dan harga elektrik semuanya boleh terjejas.
Kerajaan ASEAN mesti berhenti menganggap rizab strategik sebagai dasar negara pilihan. Rizab minyak mentah, LNG, LPG dan input industri penting mesti menjadi sebahagian daripada strategi daya tahan serantau yang diselaraskan. Sumber tenaga mesti dipelbagaikan, pengaturan perkongsian kecemasan diperkukuh dan koridor bekalan alternatif dibangunkan.
Malaysia dan kuasa sederhana lain harus mengekalkan hubungan dengan Iran, negara-negara Majlis Kerjasama Teluk, Amerika Syarikat, China, Jepun, Korea Selatan dan India serentak. Ini bukan sikap tidak pasti. Ia adalah kebijaksanaan strategik.
Hormuz menunjukkan bahawa bahaya terbesar tidak selalu datang daripada keputusan sengaja untuk memulakan perang besar. Ia boleh timbul daripada tindakan terhad berulang yang setiap pihak anggap terkawal, berkadar dan perlu.
Amerika Syarikat dan Iran terus berbalas tembakan kerana kedua-duanya belum memutuskan sama ada tujuan kekerasan adalah untuk menyediakan syarat bagi diplomasi atau untuk menggantikan diplomasi sama sekali. Sehingga perbezaan itu dibuat, setiap gencatan senjata akan kekal sebagai jeda, setiap memorandum sebagai tempat perlindungan sementara dan setiap kapal dagang sebagai instrumen yang berpotensi dalam pertandingan yang lebih besar.
* Phar Kim Beng adalah profesor Pengajian ASEAN dan pengarah Institut Pengantarabangsaan dan Pengajian ASEAN, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia.
