Ketua Hakim Negara Tun Wan Ahmad Farid Wan Salleh pernah menyatakan bahawa keadilan mesti sampai kepada mereka yang sekian lama berada paling jauh dari perlindungannya. Kepercayaan mudah namun berkekalan ini terus diteguhkan oleh badan kehakiman Malaysia hari ini.
Latar Belakang Inisiatif Mahkamah Bergerak
Ucapan tersebut dibuat semasa Pembukaan Tahun Perundangan 2026, merujuk kepada inisiatif Mahkamah Bergerak yang dilancarkan sekitar tahun 2018. "Ia lahir daripada keperluan, untuk memberi perkhidmatan kepada komuniti di kawasan terpencil dan pedalaman di mana perjalanan ke mahkamah sering menjadi cabaran yang sukar diatasi, dan di tempat yang tiada bangunan mahkamah tetap," kata Wan Ahmad Farid.
Hampir lapan tahun kemudian, inisiatif Mahkamah Bergerak telah berkembang menjadi Mahkamah Bergerak Kanak-Kanak, mencerminkan komitmen bersama antara Badan Kehakiman dan kerajaan persekutuan terhadap sistem keadilan yang lebih adil dan mesra kanak-kanak.
Pengalaman Kanak-Kanak di Mahkamah
"Apabila berurusan dengan mahkamah, semua orang berasa takut dan terancam, terutamanya kanak-kanak, sama ada sebagai mangsa atau saksi. Sebelum ini, anda termasuk kanak-kanak terpaksa pergi ke mahkamah secara bersemuka tetapi sekarang mahkamah datang kepada anda. Kami tidak mahu orang datang ke mahkamah dan tidak dapat memberikan keterangan dengan baik kerana mereka terancam oleh bangunan dan prosiding," kata Pendaftar Mahkamah Rendah Malaya Mohammed Mokhzani Mokhtar dalam temu bual eksklusif dengan Malay Mail di Istana Kehakiman Putrajaya.
Tiga Komponen Utama Mahkamah Bergerak Kanak-Kanak
Di tengah-tengah inisiatif ini terdapat tiga komponen: Kenderaan untuk Redres Bermakna (VMR) yang mengangkut mangsa dan saksi kanak-kanak dengan selamat; Nexus Mangsa kepada Keadilan (VNEJ) di mana kanak-kanak boleh memberi keterangan dari jauh dalam persekitaran yang selesa; dan Kenderaan untuk Keadilan Seluruh Negara (VNJ), sebuah bilik mahkamah di atas roda yang dilengkapi untuk mendengar kes di luar persekitaran mahkamah konvensional.
"Walaupun maklum balas tidak boleh diukur, maklumat yang kami kumpul daripada hakim dan pendakwa menunjukkan ia menggalakkan. Sebabnya mangsa kanak-kanak yang hadir ke mahkamah dan teragak-agak semasa memberi keterangan kini dapat melengkapkan testimoni mereka tanpa banyak kesukaran. Saya tidak boleh kata kualiti testimoni mereka lebih baik berbanding di mahkamah, tetapi Mahkamah Bergerak Kanak-Kanak telah memudahkan dan mengurangkan kegelisahan mereka semasa prosiding mahkamah," kata Mohammed Mokhzani.
Persekitaran yang Kondusif
Pada dasarnya, Mahkamah Bergerak Kanak-Kanak bertujuan mewujudkan persekitaran yang kondusif — dari segi fizikal, ekonomi dan emosi — untuk kanak-kanak pada setiap langkah, dari rumah mereka melalui perjalanan dan ke bilik mahkamah. "Setiap kali mangsa pergi ke mahkamah, ia boleh menjadi pengalaman traumatik walaupun mereka ditempatkan di bilik berasingan daripada tertuduh yang mungkin cuba menunjukkan kehadiran mereka. Mereka melaluinya sekali dan kemudian sering dikehendaki mengalaminya semula ketika memberi keterangan, jadi matlamat kami adalah untuk mengurangkan beban itu dan menjadikan proses itu sebagai sokongan dan kurang menyusahkan yang mungkin," jelasnya.
Beliau menyatakan bahawa sesetengah keluarga mangsa atau saksi kanak-kanak juga datang dari latar belakang kurang mampu, menjadikan perjalanan ke mahkamah sebagai kos yang tinggi. Mahkamah Bergerak Kanak-Kanak membantu mengurangkan kos ini dengan membawa perkhidmatan mahkamah lebih dekat kepada kanak-kanak dan keluarga mereka.
Reka Bentuk Khas Kenderaan
Mohammed Mokhzani berkata persediaan utama Mahkamah Bergerak Badan Kehakiman dibina di sekitar VNEJ dan VNJ, dan kemudian dilengkapi dengan VMR. VNEJ — sebuah van pelbagai guna Weststar Maxus V80 yang diubah suai — dilengkapi dengan katil siang, bantal, buku, mainan, penghawa dingin dan patung anatomi untuk membantu kanak-kanak berasa lebih selesa semasa memberi keterangan, terutamanya dalam kes di bawah Akta Kesalahan Seksual Terhadap Kanak-Kanak. Ia juga berfungsi sebagai bilik saksi kanak-kanak di mana kanak-kanak boleh memberi keterangan melalui persidangan video semasa pendengaran berlangsung, atau sebagai bilik saksi kanak-kanak sementara di mana Pegawai Perhubungan Mangsa (VLO) yang dilantik khas membantu merakam keterangan.
Tidak seperti VNEJ, VNJ — sebuah trak sederhana Isuzu yang diubah suai — pada dasarnya adalah bilik mahkamah di atas roda, lengkap dengan hampir semua kemudahan yang terdapat di mahkamah konvensional. Ini termasuk kawasan untuk hakim, pendakwa raya, peguam, kakitangan mahkamah, polis bantuan, saksi dan tertuduh, kecuali galeri awam kerana kekangan ruang. Oleh kerana VNJ adalah bilik mahkamah yang berfungsi sepenuhnya, ia boleh mendengar kes di hadapan Majistret, Hakim Mahkamah Sesyen atau Hakim Mahkamah Tinggi, dengan syarat semua pihak bersetuju dengan penggunaannya.
Akhir sekali, VMR yang ditetapkan khas — sebuah van pelbagai guna Weststar Maxus G10 yang diubah suai — digunakan untuk mengangkut mangsa dan saksi kanak-kanak yang terlibat dalam perbicaraan jenayah ke mahkamah dengan selamat.
Cabaran yang Dihadapi
Walaupun inisiatif Mahkamah Bergerak memberi kesan positif sejak dilancarkan, Mohammed Mokhzani menyatakan bahawa cabaran masih wujud, termasuk keperluan bekalan kuasa yang stabil dan sambungan internet yang boleh dipercayai untuk memastikan fungsi optimum. "Walaupun kedua-dua VMR dan VNJ dilengkapi dengan penjana sendiri, kami lebih suka sumber kuasa luaran kerana ia akan lebih senyap dan menyebabkan kurang gangguan," katanya.
Keselamatan juga boleh menjadi kebimbangan pada keadaan tertentu, kerana VMR atau VNJ kadangkala diletakkan di kawasan awam atau kurang selamat dan bukannya di dalam balai polis atau kompleks mahkamah.
Walaupun begitu, Mohammed Mokhzani menyatakan penghargaan Badan Kehakiman kepada kerajaan persekutuan dan Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Undang-Undang dan Reformasi Institusi) Datuk Seri Azalina Othman Said kerana memperuntukkan RM5 juta untuk mendapatkan 15 unit VNEJ tambahan bagi penggunaan di seluruh negara. "Peruntukan itu akan membolehkan setiap negeri mempunyai sekurang-kurangnya satu van, kecuali Kedah dan Perlis yang akan berkongsi satu, manakala Sabah dan Sarawak masing-masing akan menerima dua," katanya, sambil menambah bahawa perolehan dijangka siap menjelang akhir tahun.
Beliau juga memberi jaminan bahawa jika kanak-kanak perlu melalui prosiding mahkamah, keluarga boleh yakin bahawa kebajikan dan perlindungan mereka akan dijaga lebih baik daripada sebelumnya. "Dengan VLO dan mahkamah bergerak ini, kami cuba mengurangkan tahap intimidasi ke tahap minimum. Ia mungkin berkesan atau tidak, tetapi sekurang-kurangnya kami cuba melakukan sesuatu untuk mengurangkan ketakutan pergi ke mahkamah," katanya.
