Mencegah buli merupakan sebahagian daripada usaha membina kepimpinan responsif gender yang lestari. Isu buli yang mendapat perhatian negara pada hari ini perlu diteliti dan diterokai dengan baik agar isu keselamatan sosial dan perlindungan dapat diberikan intervensi menyeluruh tanpa meletakkan beban tanggungjawab pada sesuatu pihak semata-mata.
Menurut Khairul Anuar Abdul Manap, calon PhD pengajian kepimpinan di Institut Pengajian Sains Sosial, Universiti Putra Malaysia, dengan latar belakang pendidikan sosiologi dan antropologi, isu buli bukan lagi sekadar isu masalah disiplin di sekolah tetapi sebagai gejala kegagalan kepimpinan responsif gender dan ancaman kepada kelestarian sosiokomuniti. Dalam kerangka sosiologi, isu buli boleh dijadikan contoh sosial yang hidup untuk menunjukkan bahawa kepimpinan responsif gender bukan hanya isu penyertaan wanita dalam organisasi, tetapi satu cara masyarakat membaca kuasa, kerentanan, perlindungan, keadilan dan kelestarian kehidupan bersama.
Definisi Kepimpinan Responsif Gender
Kepimpinan responsif gender bukanlah kepimpinan untuk perempuan sahaja. Ia ialah kepimpinan yang peka bahawa pengalaman manusia tidak seragam. Murid lelaki dan murid perempuan mengalami tekanan, kekerasan, maruah, rasa takut, malu dan penerimaan sosial dengan cara yang berbeza. Murid daripada keluarga miskin, murid berkeperluan khas, murid yang pendiam, murid yang dianggap 'lembut', murid perempuan yang dipermalukan kerana tubuh atau reputasi, semuanya berada dalam struktur kuasa sosial yang tidak sama.
Buli boleh dibaca sebagai ketidakseimbangan kuasa. Dalam bahasa kepimpinan, buli berlaku apabila kuasa tidak digunakan untuk melindungi, tetapi untuk mendominasi. Dalam bahasa gender, buli berlaku apabila norma maskuliniti dan feminiti yang sempit mengawal tingkah laku murid. Dalam bahasa kelestarian, buli menunjukkan bahawa komuniti sekolah sedang kehilangan keupayaan untuk mengekalkan keselamatan, kepercayaan, kesejahteraan dan hubungan sosial yang sihat.
Hubungan Antara Buli, Gender dan Kelestarian
Pertama, buli memperlihatkan bagaimana kuasa dibentuk secara sosial. Murid tidak membuli dalam ruang kosong. Mereka belajar makna kuasa daripada keluarga, rakan sebaya, media sosial, budaya sekolah dan masyarakat dewasa. Jika masyarakat mengajar bahawa orang kuat boleh memalukan orang lemah, maka murid membawa logik itu ke sekolah. Jika anak lelaki diajar bahawa menjadi lelaki mesti kasar, dominan dan tidak boleh kelihatan lembut, maka buli boleh menjadi alat membuktikan maskuliniti. Jika anak perempuan diajar bahawa nilai diri mereka terlalu bergantung kepada rupa, tubuh, reputasi dan penerimaan kumpulan, maka bentuk buli boleh muncul melalui sindiran, pemulauan, 'body shaming', 'reputational attack' dan kawalan sosial dalam kelompok.
Kedua, buli menunjukkan bahawa gender adalah peranan lelaki dan peranan wanita bukan mengiktiraf mana-mana jantina selain lelaki atau perempuan. Gender ialah sistem norma yang mengajar siapa boleh kuat, siapa mesti diam, siapa boleh memimpin, siapa boleh dipermalukan, siapa dianggap normal dan siapa dianggap menyimpang daripada jangkaan sosial. Dalam isu buli, murid yang tidak memenuhi norma kelompok mudah menjadi sasaran. Murid lelaki yang lembut diejek. Murid perempuan yang berbeza penampilan dipermalukan. Murid miskin dihina. Murid pintar dipulau. Murid yang tidak popular menjadi bahan gurauan. Ini semua ialah bentuk kekerasan sosial yang berkait dengan kuasa, norma dan identiti.
Ketiga, buli mengancam kelestarian komuniti sekolah. Kelestarian tidak boleh difahami hanya dalam makna alam sekitar atau pembangunan fizikal. Dalam konteks sosiokomuniti, kelestarian bermaksud keupayaan sesuatu komuniti untuk mengekalkan kesejahteraan, kepercayaan, keselamatan, hubungan sosial, maruah manusia dan daya tahan kolektif. Sekolah yang dipenuhi budaya takut tidak lestari. Kelas yang muridnya saling menghina tidak lestari. Asrama yang seniornya menekan junior tidak lestari. Komuniti yang menganggap ejekan sebagai gurauan tidak lestari. Keluarga yang tidak menjadi ruang selamat juga tidak lestari.
Kepimpinan Responsif Gender sebagai Syarat Kelestarian
Isu buli membuka ruang besar untuk bercakap tentang kepimpinan responsif gender sebagai salah satu syarat kelestarian sosial. Kepimpinan responsif gender dalam isu buli bermula dengan satu prinsip asas iaitu setiap murid berhak merasa selamat tanpa perlu menjadi serupa dengan norma dominan. Banyak pendekatan disiplin hanya bertanya tentang siapa pelaku, siapa mangsa, apa hukuman. Tetapi pendekatan responsif gender bertanya lebih jauh: mengapa murid tertentu sering menjadi sasaran? Norma apa yang sedang beroperasi? Apakah bentuk kuasa yang digunakan? Adakah sekolah menganggap kekerasan tertentu sebagai biasa kerana ia dilakukan oleh lelaki? Adakah sekolah memandang ringan buli relasional kerana ia dianggap 'drama perempuan'? Adakah murid yang lemah, miskin, pendiam atau berbeza dilindungi secara cukup?
Kepimpinan responsif gender menuntut pemimpin sekolah, guru, ibu bapa dan komuniti membaca pola, bukan hanya insiden. Sebagai contoh, apabila murid lelaki membuli murid lelaki lain kerana dianggap lembut, isu itu bukan sekadar ejekan. Ia berkait dengan cara masyarakat membentuk maskuliniti. Apabila murid perempuan dipermalukan kerana tubuh, wajah, pakaian atau reputasi, isu itu bukan sekadar konflik rakan sebaya. Ia berkait dengan kawalan sosial terhadap tubuh dan maruah perempuan. Apabila murid miskin dijadikan bahan ketawa, itu bukan sekadar kenakalan. Ia berkait dengan kelas sosial dan penghinaan terhadap kemiskinan. Apabila murid berkeperluan khas dipinggirkan, itu bukan sekadar kurang sensitiviti. Ia menunjukkan kegagalan budaya inklusif.
Empat Hubungan Penting dalam Kelestarian
Pertama, kelestarian emosi. Murid yang berulang kali dibuli membawa luka emosi yang panjang. Mereka mungkin hilang keyakinan, takut hadir ke sekolah, tidak percaya kepada orang dewasa dan merasakan diri mereka tidak bernilai. Komuniti sekolah yang gagal menjaga emosi murid sebenarnya sedang merosakkan modal insan masa depannya.
Kedua, kelestarian hubungan sosial. Buli merosakkan kepercayaan antara murid. Apabila murid takut kepada rakan sendiri, sekolah kehilangan fungsi sebagai komuniti pembelajaran. Sekolah bukan lagi tempat membesar bersama, tetapi tempat bertahan daripada rasa malu, takut dan terasing.
Ketiga, kelestarian institusi. Sekolah yang gagal menangani buli akan kehilangan kepercayaan ibu bapa dan masyarakat. Guru pula semakin terbeban kerana perlu mengurus krisis sosial yang tidak selesai di rumah dan komuniti. Lama-kelamaan, sekolah menjadi institusi reaktif, bukan transformatif.
Keempat, kelestarian nilai. Buli membentuk generasi yang keliru tentang kuasa. Jika sejak kecil anak belajar bahawa orang kuat boleh menindas, orang popular boleh memalukan dan orang ramai boleh menekan yang sedikit, maka masyarakat sedang melahirkan warga yang lemah empati. Ini ancaman besar kepada kelestarian sosial negara.
Tiga Kepekaan Kepimpinan Responsif Gender
Pertama, kepekaan terhadap kuasa. Pemimpin perlu bertanya siapa mempunyai kuasa dalam sesuatu ruang sosial? Siapa yang menentukan norma? Siapa yang ditakuti? Siapa yang sering diam? Siapa yang selalu menjadi sasaran? Dalam sekolah, kuasa bukan hanya pada guru. Kuasa juga ada pada murid popular, senior asrama, ketua kelompok, pentadbir, budaya kelas, kumpulan WhatsApp, bahkan algoritma media sosial.
Kedua, kepekaan terhadap kerentanan. Tidak semua murid mempunyai perlindungan yang sama. Ada murid mempunyai ibu bapa yang responsif. Ada yang pulang ke rumah yang penuh konflik. Ada yang mempunyai sokongan ekonomi. Ada yang hidup dalam kekurangan. Ada yang berani melapor. Ada yang takut kerana pernah tidak dipercayai. Kepimpinan responsif gender mesti melihat perbezaan ini.
Ketiga, kepekaan terhadap pemulihan. Menangani buli bukan sekadar menghukum pembuli. Mangsa perlu dipulihkan. Pelaku perlu dipertanggungjawabkan dan dibimbing. Saksi perlu diajar bahawa diam juga boleh mengekalkan kekerasan. Kelas perlu dipulihkan sebagai ruang selamat. Keluarga perlu dilibatkan. Komuniti perlu menguatkan semula jaringan perlindungan.
Kesimpulan: Buli sebagai Ujian Kualiti Kepimpinan Sosial
Buli ialah ujian kepada kualiti kepimpinan sosial kita. Jika keluarga, sekolah dan komuniti responsif terhadap gender dan kerentanan, buli lebih awal dapat dikesan, dicegah dan dipulihkan. Tetapi jika kepimpinan sosial masih buta kuasa, buta gender dan buta kerentanan, buli akan terus dianggap masalah murid nakal semata-mata.
Buli bukan hanya berlaku kerana murid gagal berdisiplin. Buli berlaku kerana masyarakat gagal mengajar makna kuasa yang beradab. Apabila anak lelaki hanya diajar menjadi kuat tetapi tidak diajar menjadi penyayang, kita sedang membina maskuliniti yang rapuh. Apabila anak perempuan diajar menjaga maruah tetapi masyarakat membiarkan mereka dipermalukan melalui tubuh dan reputasi, kita sedang membina feminiti yang tertekan. Apabila murid yang berbeza dibiarkan menjadi bahan gurauan, sekolah sedang kehilangan sifat inklusifnya. Apabila komuniti memilih diam, kelestarian sosial sedang retak dari dalam.
Maka, kepimpinan responsif gender perlu dilihat sebagai satu pendekatan kelestarian. Ia bukan agenda sampingan. Ia bukan isu wanita semata-mata. Ia ialah cara membina masyarakat yang lebih selamat kerana ia mengajar kita melihat manusia secara lebih adil: siapa yang berkuasa, siapa yang rentan, siapa yang tidak didengar, dan siapa yang perlu dilindungi.
Kesimpulannya, isu buli memberi peluang untuk kita memperluas makna kepimpinan responsif gender. Ia bukan hanya tentang struktur organisasi, kuota kepimpinan atau penyertaan gender dalam ruang awam. Ia juga tentang bagaimana keluarga, sekolah dan komuniti membina budaya kuasa yang tidak menindas. Dalam konteks kelestarian sosiokomuniti, kepimpinan responsif gender ialah kepimpinan yang memastikan setiap anak, lelaki atau perempuan, kuat atau lemah, popular atau terpinggir, mempunyai hak yang sama untuk membesar dalam persekitaran yang selamat, bermaruah dan manusiawi.
Mencegah buli ialah sebahagian daripada usaha membina kepimpinan responsif gender yang lestari, kerana masyarakat yang benar-benar lestari bukan sahaja maju secara fizikal, tetapi mampu melindungi maruah manusia yang paling rentan.
Penulis ialah calon PhD pengajian kepimpinan di Institut Pengajian Sains Sosial, Universiti Putra Malaysia. Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.
