Kebangkitan Semula Tembaga Zambia: Pertarungan Geopolitik Tarik Pelaburan Bernilai Berbilion
Lima tahun selepas menjadi negara pertama di Afrika yang gagal membayar hutang pada era pandemik Covid-19, Zambia kini menyaksikan perubahan nasib yang dramatik apabila kuasa-kuasa besar dunia berebut untuk mendapatkan akses kepada rizab tembaga yang luas di negara tersebut.
Permintaan Melonjak daripada Pelbagai Sektor
Permintaan yang melonjak daripada sektor kecerdasan buatan, tenaga hijau dan pertahanan telah meningkatkan permintaan secara eksponen untuk logam kerja keras yang menjadi asas kepada grid kuasa, pusat data dan kenderaan elektrik. Perebutan untuk mendapatkan tembaga ini mendedahkan persaingan geopolitik apabila kuasa-kuasa industri berat termasuk China, Amerika Syarikat, Kanada, Eropah, India dan negara-negara Teluk bersaing untuk mendapatkan bekalan yang selamat.
"Kami mempunyai pelabur kembali," kata Presiden Hakainde Hichilema kepada para delegasi di persidangan African Mining Indaba pada hari Isnin, menyatakan bahawa lebih daripada AS$12 bilion telah mengalir ke dalam sektor tersebut sejak tahun 2022.
Kedudukan Strategik dalam Pengeluaran Tembaga
Negara yang stabil secara politik ini merupakan pengeluar tembaga kedua terbesar di Afrika, selepas Republik Demokratik Congo yang dilanda konflik, dan yang kelapan terbesar di dunia menurut Tinjauan Geologi Amerika Syarikat. Logam ini, yang diperlukan untuk panel solar dan turbin angin, menjana kira-kira 15 peratus daripada KDNK Zambia dan lebih daripada 70 peratus daripada pendapatan eksport.
Pengeluaran meningkat lapan peratus tahun lepas kepada lebih daripada 890,000 tan metrik dan kerajaan mensasarkan untuk melipatgandakan pengeluaran dalam tempoh satu dekad. Perlombongan memacu pertumbuhan yang diramalkan oleh Tabung Kewangan Antarabangsa mencapai 5.2 peratus pada 2025 dan 5.8 peratus tahun ini, yang meletakkan Zambia antara ekonomi yang berkembang pesat di benua tersebut.
"Benih-benih sedang bercambah dan tuaian akan tiba," kata Hichilema, mempromosikan tinjauan geologi seluruh negara yang dirancang untuk memetakan deposit yang belum diterokai.
Amaran mengenai Risiko dan Kesan Persekitaran
Namun, pengembangan pesat industri yang sangat mencemarkan ini juga membawa kepada amaran mengenai risiko kepada komuniti tempatan dan kebimbangan mengenai pengekstrakan "dari lombong ke pelabuhan", di mana tembaga mentalah dihantar terus ke luar negara dengan sedikit penapisan domestik.
"Kita perlu sedar tentang potensi sejarah berulang," kata Daniel Litvin, pengasas kumpulan Resource Resolutions yang mempromosikan pembangunan mampan, merujuk kepada perebutan sumber Afrika pada era kolonial. Terdapat risiko bahawa golongan elit akan diperkayakan dengan mengorbankan penduduk yang lebih luas, sementara "naratif perkongsian" yang ditawarkan oleh kuasa-kuasa besar boleh menyembunyikan kepentingan diri yang mendasar, katanya.
Dominasi China dan Kemasukan Pemain Baru
Syarikat-syarikat China telah lama mendominasi sektor ini di Zambia dan mengawal kepentingan utama dalam lombong dan peleburan utama, mengukuhkan kelebihan pergerakan awal Beijing. Pemain utama lain ialah First Quantum Minerals dari Kanada, pembayar cukai korporat terbesar Zambia.
Pelabur dari India dan Teluk sedang mengembangkan kehadiran mereka, dan Amerika Syarikat kembali ke pasaran selepas kebanyakannya menarik diri beberapa dekad lalu. Washington, yang telah menyimpan stok tembaga, melancarkan inisiatif awam-swasta "Project Vault" bernilai AS$12 bilion bulan ini untuk mendapatkan mineral kritikal, sebahagian daripada usaha untuk mengurangkan pergantungan kepada China.
Pada September, Agensi Perdagangan dan Pembangunan Amerika Syarikat mengumumkan geran AS$1.4 juta kepada anak syarikat Metalex Commodities, Metalex Africa, untuk mengembangkan operasi di Zambia.
"Kami berada di permulaan apa yang akan terbukti menjadi bab baru yang dramatik dalam cara dunia bebas mendapatkan dan berdagang dalam mineral kritikal," kata penasihat setiausaha tenaga Amerika Syarikat Mike Kopp di Mining Indaba.
Kebimbangan mengenai Kesan kepada Penduduk Tempatan
"Risikonya ialah persaingan kuasa besar ini menjadi perlumbaan untuk mendapatkan bekalan dengan syarat yang melayani pasaran dan bukan rakyat di negara pengeluar," kata Deprose Muchena, pengarah program di Open Society Foundation.
Walaupun kekayaan mineralnya, lebih daripada 70 peratus daripada 21 juta penduduk Zambia hidup dalam kemiskinan, menurut Bank Dunia. "Dunia sedang sedar tentang tembaga Zambia. Tetapi Zambia telah hidup dengan tembaga dan akibatnya selama satu abad," kata Muchena kepada AFP.
Kerosakan alam sekitar yang disebabkan oleh perlombongan telah lama membelenggu tali pinggang tembaga Zambia. Pada Februari 2025, empangan tailing yang pecah di lombong milik China berhampiran Kitwe, kira-kira 285 kilometer utara Lusaka, menumpahkan berjuta-juta liter sisa berasid. Toksin memasuki anak sungai yang membekalkan Kafue, sungai terpanjang Zambia dan sumber air minuman utama. Petani Zambia telah memfailkan tuntutan mahkamah bernilai AS$80 bilion.
"Sama ada ledakan ini berbeza bergantung kepada sama ada tadbir urus, hak, dan agensi komuniti berada di pusat, bukan hanya keselamatan rantaian bekalan," tegas Muchena.
