KUALA LUMPUR, 8 Jun — Mayat seorang lelaki tua ditemukan orang awam di tepi sebuah bangunan di ibu negara. Gelandangan, lelaki Malaysia itu meninggal dunia seorang diri.
Lebih menyayat hati, jenazahnya terbaring di bilik mayat hospital hampir seminggu sementara pihak berkuasa cuba mengesan dan menghubungi warisnya.
Akhirnya, jenazahnya diserahkan kepada Skuad Pengurusan Jenazah Malaysia (SPJM) untuk dikebumikan.
“Kami dimaklumkan bahawa hospital berjaya menghubungi anak saudara si mati yang tinggal di Melaka. Malangnya, lelaki itu berkata dia tidak mampu menuntut jenazah kerana masalah kewangan. Dia meminta hospital membuat pengaturan yang perlu, dan ketika itulah kami campur tangan,” kata pengasas SPJM, Muhammad Rafieudin Zainal Rasid, sambil menambah bahawa organisasinya mengendalikan kira-kira 30 jenazah tanpa penuntut setiap tahun.
Walaupun kebanyakan melibatkan individu yang tidak dikenal pasti, beliau menyatakan peningkatan dalam kes di mana keluarga secara efektif melepaskan tanggungjawab terhadap si mati.
“Ini mungkin disebabkan hubungan keluarga yang renggang. Saudara-mara mungkin masih ada, tetapi mereka sengaja memilih untuk tidak datang atau tidak mampu datang (untuk menuntut jenazah),” katanya.
2,000 sukarelawan seluruh negara
SPJM adalah antara beberapa organisasi di Malaysia yang mengambil tanggungjawab menguruskan jenazah Muslim tanpa penuntut sementara memudahkan pengaturan pengebumian untuk bukan Muslim.
“Kami melakukan ini kerana ia adalah fardu kifayah,” kata Muhammad Rafieudin kepada Bernama dalam satu temubual baru-baru ini.
Mengimbau penubuhan skuad itu pada 2017, Muhammad Rafieudin, yang mempunyai lebih dua dekad pengalaman dalam pengurusan jenazah, berkata pada mulanya dia bekerja sendirian selepas menyedari peningkatan bilangan jenazah tanpa penuntut di hospital.
“Apabila keperluan di lapangan terus meningkat, saya mula mengumpulkan sukarelawan dan secara rasmi menubuhkan skuad ini pada 2017 untuk membantu meringankan beban pihak berkuasa dan kerajaan,” katanya, sambil menambah bahawa SPJM kini mempunyai kira-kira 2,000 sukarelawan berdaftar di seluruh negara.
Misi utama mereka adalah untuk memastikan setiap jenazah Muslim tanpa penuntut diuruskan dengan maruah, profesionalisme dan mengikut prinsip Islam. Organisasi ini juga menawarkan sokongan logistik seperti van jenazah dan keranda untuk jenazah bukan Muslim, sementara menjadi penghubung untuk memastikan upacara terakhir mereka berjalan lancar.
Prosedur
Muhammad Rafieudin berkata organisasinya biasanya dihubungi oleh pihak berkuasa untuk mengendalikan jenazah tanpa penuntut hanya selepas semua usaha untuk mengesan saudara-mara si mati telah habis.
“Dalam kes biasa di mana jenazah dituntut oleh ahli keluarga, dokumentasi dan prosedur berkaitan biasanya dapat diselesaikan dalam beberapa jam selepas kematian disahkan, dan pengebumian untuk Muslim sering dilakukan pada hari yang sama. Walau bagaimanapun, keadaan berbeza apabila melibatkan jenazah tanpa penuntut.
“Untuk jenazah yang identitinya diketahui tetapi tiada ahli keluarga tampil menuntutnya, proses biasanya mengambil masa antara 24 hingga 72 jam sementara hospital, polis dan Jabatan Kebajikan Masyarakat cuba mencari saudara-mara. Dalam sesetengah kes, ia boleh mengambil masa lebih lama,” katanya.
Walau bagaimanapun, proses menjadi lebih rumit dalam kes melibatkan individu yang tidak dikenal pasti, termasuk warga asing tanpa dokumen. Sesetengah jenazah kekal di bilik mayat hospital selama berbulan-bulan, malah bertahun-tahun.
“Terdapat banyak perkara yang perlu disahkan sebelum jenazah boleh diserahkan kepada kami, termasuk menentukan agama si mati. Semua proses ini dijalankan oleh pihak berkuasa,” jelasnya.
Sejak penubuhannya, SPJM telah menguruskan lebih 300 jenazah tanpa penuntut, melibatkan kes di mana saudara-mara enggan menuntut si mati, individu yang tiada waris dikenali dan jenazah tidak dikenal pasti.
Muhammad Rafieudin juga berpendapat bahawa pihak berkuasa perlu memperkenalkan garis panduan nasional mengenai pengurusan jenazah tanpa penuntut untuk memastikan pendekatan yang lebih terstruktur, sambil menyediakan sokongan logistik dan kewangan yang lebih sistematik.
“Lebih penting lagi, kami berharap masyarakat akan menyedari bahawa isu (pengurusan jenazah tanpa penuntut) ini bukan beban yang harus dipikul oleh satu pihak sahaja. Ia adalah tanggungjawab bersama. Jika rakyat biasa seperti kita tidak peduli, siapa lagi yang boleh kita harapkan?” katanya.
Institusi kekeluargaan
Sementara itu, mengulas mengenai peningkatan bilangan orang yang tinggal seorang diri dan meninggal dunia tanpa disedari, dengan jenazah hanya ditemui beberapa hari atau minggu kemudian, saintis sosial Dr Mimi Hanida Abdul Mutalib berkata salah satu faktor penyumbang adalah lemahnya ikatan kekeluargaan.
“Pada masa lalu, institusi kekeluargaan menjadi teras sokongan emosi dan sosial, dengan hubungan rapat dan budaya saling menjaga yang kuat. Kini, bagaimanapun, lebih ramai orang tinggal seorang diri dan terpisah daripada keluarga atas pelbagai sebab, termasuk migrasi dari kawasan luar bandar ke bandar untuk mencari peluang lebih baik.
“Dalam sesetengah kes, individu menjadi terasing akibat konflik keluarga, tekanan kewangan atau ketidakupayaan memenuhi harapan keluarga, menyebabkan mereka menarik diri daripada hubungan sosial,” kata Mimi Hanida, pensyarah di Program Antropologi dan Sosiologi, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Kebangsaan Malaysia.
Beliau berkata peralihan ini juga didorong oleh kemajuan teknologi dan sistem moden yang secara beransur-ansur menggantikan beberapa peranan tradisional yang pernah dimainkan oleh keluarga.
“Pada masa lalu, orang bergantung kepada saudara-mara untuk maklumat, bantuan dan sokongan. Kini, banyak perkara boleh diuruskan secara bebas selagi seseorang mempunyai sumber kewangan yang mencukupi dan akses digital.
“Dalam era kecerdasan buatan ini, orang semakin berdikari, tetapi pada masa yang sama, rangkaian kebergantungan sosial semakin menipis. Apabila krisis berlaku, mungkin tiada lagi lingkaran rapat orang yang segera menyedari ketiadaan mereka,” katanya.
Beliau menambah bahawa di peringkat komuniti, ikatan kejiranan juga semakin lemah, terutamanya di kawasan bandar di mana gaya hidup sibuk dan kebimbangan dianggap sebagai ‘busybody’ telah mengurangkan interaksi asas antara jiran.
Akademik itu juga mencabar persepsi bahawa isu mati seorang diri atau jenazah tanpa penuntut hanya terhad kepada golongan berpendapatan rendah dan sederhana. Menurutnya, kes sebegini juga berlaku dalam kalangan golongan kaya.
Beliau menyatakan kebimbangan bahawa jika trend ini berterusan, masyarakat mungkin akhirnya berhenti menganggapnya sebagai isu serius, seterusnya menghakis institusi kekeluargaan.
“Malaysia mungkin belum menghadapi krisis pada skala fenomena ‘kodokushi’ Jepun, di mana ramai orang tidak berkahwin atau tidak mempunyai anak akibat kos sara hidup yang meningkat. Walau bagaimanapun, peningkatan bilangan orang yang mati seorang diri tanpa disedari harus dilihat sebagai amaran awal.
“Dalam masyarakat yang semakin kompleks, pembangunan fizikal dan dasar ekonomi mesti disertai dengan usaha untuk mengukuhkan semula nilai kebersamaan (komuniti). Tanpa rangkaian sosial yang kukuh, seseorang boleh hilang secara senyap dan hanya ditemui apabila sudah terlambat,” katanya.
Kesepian kronik
Bercakap dari perspektif psikologi, pensyarah kanan di Fakulti Kepimpinan dan Pengurusan, Universiti Sains Islam Malaysia, Dr Nurhafizah Mohd Sukor, berkata kematian seperti ini sering dikaitkan dengan perjuangan emosi yang ditanggung individu secara senyap sehingga akhir hayat mereka.
“Sesetengah orang menarik diri daripada orang lain kerana mereka dibebani rasa bersalah, kemurungan, kebimbangan atau keinginan untuk tidak menyusahkan orang di sekeliling mereka. Hubungan keluarga yang renggang dan komunikasi yang lemah menyebabkan mereka menekan kesedihan dalam pengasingan. Lama kelamaan, pengasingan ini menjadi rutin dan akhirnya menjadi cara hidup,” katanya.
Beliau menambah bahawa walaupun sesetengah individu memilih untuk tinggal seorang diri atau menjadi sebahagian daripada lingkaran sosial yang lebih kecil, mereka yang berasa terasing atau tidak diingini mungkin mengalami penurunan keupayaan untuk berfikir dengan jelas, atau sukar mengawal emosi dan mengekalkan motivasi untuk menjaga diri dan memenuhi tanggungjawab harian.
Dalam kes yang melampau, ini boleh membawa kepada pengabaian diri — keadaan yang dicirikan oleh kurangnya perhatian terhadap kebersihan diri, pemakanan dan kesihatan. Individu yang menekan emosi negatif dalam tempoh yang lama berisiko lebih tinggi mengalami kemurungan dan mungkin terus menjauhkan diri daripada orang lain. Secara beransur-ansur, pengasingan semakin mendalam, selalunya tanpa disedari, sehingga menjejaskan kesejahteraan keseluruhan mereka.
“Tanda awal pengasingan serius sering tersembunyi di sebalik kehidupan harian yang kelihatan normal. Dari segi emosi, mereka mungkin mengelak daripada berkongsi perasaan sebenar, sering menjawab ‘saya okay’, atau mengelak daripada perbualan bermakna walaupun dengan ahli keluarga dan rakan rapat.
“Dari segi sosial, mereka mungkin sengaja melambatkan atau mengelak membalas mesej daripada ahli keluarga, menolak jemputan, atau menunjukkan kurang minat untuk membentuk hubungan sosial baharu.
“Dari segi fizikal, mereka mungkin menghabiskan sebahagian besar masa sendirian di rumah, mengalami gangguan corak tidur dan selera makan, atau mudah berasa letih. Tingkah laku ini mudah dianggap normal atau sekadar keutamaan untuk privasi, tetapi apabila berpanjangan, ia mungkin menunjukkan tekanan psikologi yang serius,” jelasnya.
Peranan masyarakat
Nurhafizah menegaskan bahawa orang awam masih boleh memainkan peranan bermakna tanpa menceroboh privasi individu.
Beliau menambah bahawa keprihatinan terhadap orang lain boleh bermula dengan memberi perhatian kepada perubahan dalam tingkah laku jiran dan kenalan rapat, menyimpan nombor hubungan untuk perkhidmatan sokongan sosial, dan berkongsi maklumat dengan agensi berkaitan seperti Jabatan Kebajikan Masyarakat, institusi keagamaan, klinik kesihatan dan pertubuhan bukan kerajaan.
“Dalam hal ini, lawatan kejiranan dan aktiviti penglibatan komuniti harus digalakkan dengan lebih kerap. Menyediakan perkhidmatan sokongan emosi dan rohani, atau mengenal pasti individu yang tinggal seorang diri dalam komuniti, boleh membantu mengurangkan risiko pengasingan yang berpanjangan,” katanya.
“Itulah sebabnya sokongan masyarakat yang prihatin dan penyayang adalah penting untuk memastikan mereka yang tinggal seorang diri tidak terlalu dibebani kesepian sehingga hidup mereka berakhir dalam pengasingan sepenuhnya.” — Bernama
