Isu Nafkah Anak Selepas Perceraian Terus Membelenggu Keluarga Muslim Malaysia
Masalah pembayaran nafkah anak selepas perceraian terus menjadi beban berat bagi masyarakat Muslim di Malaysia, dengan laporan berterusan mengenai bapa yang gagal memenuhi tanggungjawab yang jelas diwajibkan oleh agama dan undang-undang.
Selain penyediaan kewangan, nafkah anak merangkumi kebajikan, pendidikan dan kesejahteraan emosi; aspek-aspek yang paling terjejas apabila ibu bapa berpisah. Namun bagi ramai ibu, perjuangan untuk mendapatkan sokongan hak anak mereka telah menjadi pertempuran panjang dan meletihkan.
Tanggungjawab Yang Berkekalan
Dr Azizah Mohd Rapini, pensyarah kanan Fakulti Syariah dan Undang-Undang, Universiti Islam Selangor, menegaskan bahawa nafkah anak, sama ada semasa perkahwinan atau selepas perceraian, adalah kewajipan yang ditetapkan oleh Islam dan ditekankan dalam Al-Quran.
"Kewajipan ini jelas dinyatakan dalam Al-Quran, khususnya dalam Surah Al-Baqarah, ayat 233, yang mengesahkan bahawa bapa bertanggungjawab menyediakan nafkah untuk anaknya," katanya kepada Bernama.
Dari perspektif undang-undang Islam di Malaysia, perceraian tidak memutuskan kewajipan bapa terhadap anaknya, yang mesti ditanggung sehingga anak mencapai usia 18 tahun. Perintah mahkamah juga boleh dilanjutkan melebihi usia itu jika anak masih melanjutkan pelajaran atau mempunyai keuzuran.
Tanggungjawab ini termasuk penyediaan tempat tinggal, makanan, pakaian dan pendidikan. Azizah mencatatkan salah tanggapan biasa di kalangan sesetengah bapa bahawa tanggungjawab mereka berkurangan selepas perceraian, sedangkan sebenarnya ia tetap tidak berubah.
"Orang ramai mesti memahami bahawa nafkah anak tidak boleh berubah hanya kerana perubahan dalam kehidupan peribadi seorang bapa. Contohnya, jika seorang bapa berkahwin semula dan memulakan keluarga baharu, peningkatan dalam tanggungannya tidak boleh digunakan sebagai alasan untuk mengurangkan nafkah untuk anak-anak dari perkahwinan sebelumnya," jelasnya.
Cabaran Dalam Tuntutan Nafkah
Peguam Siti Hajar Aisyah Mohd Pozi menjelaskan bahawa undang-undang Syariah di negara ini berada di bawah bidang kuasa kerajaan negeri, dengan setiap negeri mempunyai enakmen atau perundangan sendiri untuk mentadbir hal ehwal berkaitan mahkamah Syariah masing-masing.
Beliau berkata walaupun terdapat perbezaan dalam peruntukan khusus, intipati undang-undang Syariah di seluruh negeri umumnya serupa, termasuk peruntukan mengenai kewajipan bapa menyediakan nafkah untuk anak-anaknya.
"Dalam menentukan jumlah nafkah, Mahkamah Syariah cenderung mengamalkan pendekatan wasatiyyah (seimbang) dengan mengkaji fakta setiap kes, termasuk pendapatan bapa, jumlah yang dituntut oleh ibu, dan keperluan sebenar anak-anak," kata Siti Hajar Aisyah.
Jumlah nafkah yang diperintahkan juga tidak tetap, kerana ia bergantung pada keadaan setiap kes. Dalam beberapa kes, mahkamah dengan tegas mengekalkan jumlah yang dituntut oleh bekas isteri jika ia dianggap munasabah, dengan itu memerlukan bapa mencari sumber pendapatan tambahan untuk mematuhi perintah tersebut.
Kesukaran Membuktikan Tuntutan
Siti Hajar Aisyah menjelaskan bahawa salah satu cabaran utama yang dihadapi oleh ibu dalam tuntutan nafkah anak ialah membuktikan keupayaan kewangan sebenar bapa.
Beliau berkata ketiadaan dokumen sokongan juga menyukarkan untuk mengesahkan tuntutan ibu, terutamanya apabila bapa tidak telus dalam mendedahkan pendapatan dan perbelanjaannya.
"Dalam kebanyakan situasi, bapa akan memfailkan bantahan terhadap jumlah yang dituntut atas alasan ketidakupayaan untuk membayar, sementara ibu menghadapi kesukaran untuk mendapatkan bukti seperti slip gaji, rekod keuntungan perniagaan atau maklumat kewangan lain," katanya.
Keadaan menjadi lebih rumit apabila bapa tidak bekerja. Dalam kes sedemikian, hakim Mahkamah Syariah tidak mempunyai kuasa untuk memaksa seseorang mencari pekerjaan. Mahkamah hanya boleh mengeluarkan perintah berdasarkan jumlah minimum yang munasabah sesuai dengan keperluan asas anak.
Hukuman Yang Terlalu Ringan
Siti Hajar Aisyah berkata apabila seorang bapa gagal mematuhi perintah nafkah yang telah dikeluarkan, perbuatan itu dianggap sebagai ketidakpatuhan terhadap perintah mahkamah atau satu bentuk penghinaan mahkamah.
Keadaan sedemikian boleh mengakibatkan bapa dikenakan prosiding komital atau pemenjaraan. Namun, untuk mendapatkan perintah komital, ibu mesti memfailkan permohonan baharu, yang memerlukannya menanggung yuran guaman dan perbelanjaan tambahan lain.
"Ibu terpaksa menunggu tempoh yang agak lama untuk proses diselesaikan. Selepas perintah komital diperoleh, hukuman penjara yang dikenakan biasanya singkat; kadangkala hanya beberapa hari dan paling lama sehingga enam bulan," jelasnya.
Keadaan ini juga memaksa ibu melalui proses mahkamah yang sama berulang kali, selain mengorbankan masa dan tenaga serta menanggung kos guaman yang semakin meningkat.
Data Kes Nafkah Yang Membimbangkan
Menurut statistik terkini, sejumlah 4,715 kes melibatkan pelanggaran perintah nafkah oleh suami atau bapa yang ingkar telah direkodkan oleh mahkamah Syariah untuk tempoh dari 2021 hingga 2024.
Pada 2021, 1,571 kes didaftarkan, dengan 872 kes berjaya diselesaikan. Pada 2022, 1,600 kes direkodkan, di mana 1,096 kes diselesaikan.
Untuk 2023, sejumlah 1,844 kes didaftarkan, dengan 1,102 kes berjaya diselesaikan. Sementara itu, dari Januari hingga November 2024, 1,076 kes diselesaikan daripada 1,865 kes yang didaftarkan.
Seruan Untuk Pembaharuan
Siti Hajar Aisyah mengakui bahawa penguatkuasaan perintah nafkah anak di negara ini terus menghadapi pelbagai cabaran, sebahagiannya disebabkan oleh kekurangan keseragaman dalam bidang kuasa undang-undang Syariah.
Keadaan ini telah mengakibatkan perbezaan dalam pelaksanaan antara negeri, seterusnya menimbulkan kekeliruan di kalangan orang ramai.
"Dalam pandangan orang ramai, penguatkuasaan perintah nafkah anak sering dilihat sebagai lemah dan tidak berkesan. Proses yang terlalu kompleks dan berlapis memaksa ibu yang menuntut nafkah menanggung beban kewangan, masa dan emosi yang berat," katanya.
Dalam hal ini, beliau berkata undang-undang Syariah, terutamanya yang berkaitan dengan nafkah anak, perlu diseragamkan untuk melicinkan proses undang-undang dan menghapuskan pertindihan bidang kuasa antara mahkamah Syariah dan sivil, sambil memastikan undang-undang sedia ada diambil pakai secara seragam di semua negeri.
Sistem pengurusan permohonan dan tuntutan juga perlu diperbaiki supaya kes tidak mengambil masa bertahun-tahun untuk diselesaikan, dengan itu memastikan hak anak dan ibu terus dilindungi.
Pada masa yang sama, sistem kehakiman Mahkamah Syariah perlu dinilai semula dari segi kecekapan pentadbiran, kerana pemohon kini perlu membuka fail berasingan untuk setiap tuntutan, seperti nafkah, hadanah, mutaah, dan harta sepencarian.
"Usaha pembaharuan komprehensif berpotensi meningkatkan keadilan, kecekapan dan keyakinan awam terhadap sistem kehakiman Syariah pada masa hadapan," tambah Siti Hajar Aisyah.
