Selepas pembubaran hubungan dengan Bersatu, yang merupakan kali ketujuh PAS keluar dari pakatan, parti itu sekali lagi berada di persimpangan. Lagu-lagu tentang persahabatan sering menggambarkan hubungan sebagai ikatan kesetiaan murni — sahabat sejati berdiri di sisi dalam kesusahan, membantu ketika lemah, dan tidak pernah meninggalkan. Contohnya, dalam lagu Melayu 'Teman Sejati' oleh Brothers, persahabatan digambarkan sebagai ikatan yang lahir dari keikhlasan dan kesetiaan. Namun, persahabatan politik tidak sama. Pakatan dibina bukan atas kesetiaan, tetapi berdasarkan kira-kira tentang kuasa, bilangan kerusi, pengaruh, dan kelangsungan hidup.
Dalam politik, musuh hari ini boleh menjadi sekutu esok; tetapi sekutu esok boleh menjadi beban yang tidak perlu. Keharmonian bertukar menjadi perselisihan apabila kepentingan berubah. Ini telah menjadi dilema PAS sejak penubuhannya pada 1951. Parti itu terus mencari sekutu untuk memajukan jangkauannya, namun sejarah menunjukkan tiada yang kekal. Dari penglibatan ringkas sebagai pengasas bersama Barisan Nasional pada 1974, hingga kerjasama dengan Semangat 46 pada 1990-an, dan Barisan Alternatif dengan DAP pada 1998, pakatan PAS berulang kali retak.
Kerjasama paling diingati berlaku pada pilihan raya umum 2008, apabila kerjasama tidak rasmi dengan PKR dan DAP menafikan majoriti dua pertiga BN dan bahkan menguasai beberapa kerajaan negeri. Kejayaan itu melahirkan Pakatan Rakyat, tetapi persahabatan itu runtuh pada 2015. Empat tahun kemudian, PAS, menaiki gelombang perpaduan ummah, bekerjasama dengan Umno di bawah Muafakat Nasional (MN). Namun MN tidak pernah menjadi pakatan pilihan raya yang kukuh. Pembentukan Perikatan Nasional pada 2020 mengubah lanskap sekali lagi, dengan PAS kini memihak kepada Bersatu. Dengan pakatan itu kini dibubarkan, PAS sekali lagi berada di persimpangan — selepas keluar kali ketujuh dari pakatan.
Taruhannya di Hadapan
Persoalan siapa sekutu PAS seterusnya bukanlah perkara remeh. Ia akan membentuk trajektori parti dalam pilihan raya akan datang, termasuk ujian awal yang mungkin di Johor dan Negeri Sembilan. Tidak seperti Kelantan atau Terengganu, negeri-negeri ini menuntut lebih daripada sokongan Melayu konservatif. Demografi campuran dan budaya politik yang pelbagai bermakna pengundi akan menimbang kestabilan, tadbir urus, dan kredibiliti ekonomi semasa mengundi.
Hari ini, PAS tidak boleh mencari rakan semata-mata untuk meningkatkan jumlah kerusinya. Ia memerlukan sekutu yang akan membantu ia kelihatan lebih nasional, sederhana, dan meyakinkan pengundi di luar pangkalan tradisionalnya. 43 kerusi parlimen PAS pada pilihan raya umum ke-15 menandakan pencapaian terbesarnya setakat ini, menjadikannya parti dengan kerusi terbanyak di Dewan Rakyat. Namun kekuatannya masih tertumpu di kawasan Melayu-Muslim. Di kawasan campuran, pengaruhnya terhad. Jika kelemahan ini berterusan, parti itu mungkin dianggap sebagai sekutu blok Melayu yang boleh dipercayai tetapi tidak cukup kuat untuk menerajui kepimpinan persekutuan.
Soal Pendekatan
Adakah PAS bersedia menyesuaikan pendekatannya untuk meluaskan daya tarikan parti? Ini tidak semestinya memerlukan ia meninggalkan prinsipnya. Namun, memimpin negara majmuk memerlukan ketegasan, tetapi tanpa kekakuan. PAS mesti sedar bahawa bahasa politik yang digunakannya, walaupun berkesan di kubu kuatnya, mungkin tidak sesuai di kawasan campuran atau dengan pengundi lompat. Menurut bekas pemimpin PAS Khairuddin Aman Razali, PAS juga mesti belajar untuk tidak merajuk setiap kali keputusan gabungan tidak memihak kepadanya. Jika PAS mahu dilihat sebagai parti nasional yang matang, ia mesti menunjukkan keupayaan mengurus perbezaan. Kerap keluar dari pakatan menimbulkan keraguan tentang kestabilan dan kesetiaan.
Spekulasi baru-baru ini berkisar tentang kerjasama baharu dengan Umno, sesuatu yang tidak boleh diketepikan. Namun konteks hari ini jauh lebih kompleks. Umno adalah sebahagian daripada kerajaan perpaduan dengan Pakatan Harapan, manakala PAS kekal di pembangkang. Hubungan peribadi, kepentingan peringkat negeri, tekanan akar umbi, dan kira-kira kerusi menjadikan sebarang kebangkitan semula jauh lebih rumit daripada menghidupkan semula slogan lama. Jika cita-cita PAS hanya untuk mengukuhkan kawasan majoriti Melayu, kerjasama dengan Umno mungkin masuk akal. Tetapi jika ia mahu memimpin Malaysia secara lebih luas, ia memerlukan formula yang lebih besar.
Melangkaui Pakatan Sementara
Apa jua laluan yang dipilih PAS, ia mesti berhenti melayan sekutu sebagai alat sementara untuk meningkatkan jumlah kerusinya. Jika tidak, ia akan terus dilihat sebagai parti yang menukar pasangan apabila keadaan menjadi sukar. Dalam lagu yang kita nyanyikan, sahabat sejati muncul dari keikhlasan. Namun, dalam politik, pakatan sering ditentukan oleh kepentingan bersama. Bagi PAS, sekutu yang tepat bukan hanya untuk pilihan raya akan datang, tetapi yang boleh membawanya ke tahap seterusnya — kepimpinan nasional.
