Pilihan raya Negeri Sembilan pada 1 Ogos bukan sekadar pilihan raya negeri biasa. Ia adalah plebisit sama ada Malaysia mampu meneruskan politik gabungan yang stabil atau jatuh ke dalam kitaran eksperimen politik yang kesannya mungkin dirasai jauh di luar Seremban atau Port Dickson.
Setiap pilihan raya memang membolehkan pengundi menyuarakan ketidakpuasan hati terhadap kerajaan. Itu hak demokrasi yang sah. Pengundi semua lapisan telah memperoleh keistimewaan itu. Pakatan Harapan boleh dihukum kerana kelemahan dasar, kenaikan kos sara hidup atau harapan yang tidak dipenuhi. Ini telah direkodkan oleh pengundi di Sabah dan baru-baru ini di Johor pada 11 Julai 2026.
Menurut Profesor Phar Kim Beng, Pengarah Institut Pengajian Antarabangsa dan ASEAN di Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, terdapat perbezaan penting yang perlu difahami oleh pengundi. Iaitu antara mempertanggungjawabkan kerajaan — satu latihan tanggungjawab demokrasi sebenar — dan menyokong alternatif yang koherensinya masih tidak menentu. Yang terakhir ini membahayakan seluruh kerajaan Persekutuan.
Kontroversi Cadangan PBN
Kontroversi terkini mengenai cadangan Pemimpin Pembangkang Hamzah Zainuddin untuk satu perjanjian Perikatan-Barisan Nasional (PBN) menggambarkan ketidakpastian ini. Cadangan Hamzah mendapat tentangan pantas daripada pemimpin kanan dalam Umno sendiri. Jika tokoh utama dalam kedua-dua Barisan Nasional (BN) dan Perikatan Nasional (PN), yang mana Parti Wawasan menjadi anggota PN, tidak dapat bersetuju mengenai gabungan yang mereka kemukakan, maka perjanjian eksperimen itu sudah bermasalah dari awal.
Gabungan tidak boleh hanya dihimpun untuk kemudahan pilihan raya dan diharap dapat mentadbir dengan berkesan selepas itu. Sejak 1945, penyelidikan demi penyelidikan menunjukkan bahawa 45 peratus kerajaan gabungan gagal. Itulah sebabnya negara seperti Jepun, malah Itali, boleh mempunyai Perdana Menteri dengan tempoh jawatan singkat. Malaysia tidak mahu terperangkap dalam perangkap itu. Kos ekonomi akan sangat besar.
Kerajaan yang stabil memerlukan prinsip bersama, dasar yang dipersetujui dan visi negara yang sama. Negeri Sembilan menjadi mikrokosmos Malaysia sendiri. Negeri ini mencerminkan banyak kepelbagaian etnik, agama, tradisi Melayu dan politik negara. Ia telah lama menunjukkan bahawa kompromi bukanlah kelemahan tetapi ramuan penting dalam tadbir urus. Apa yang berjaya atau gagal di sini sering diperhatikan di tempat lain kerana ia memberi petunjuk tentang trajektori politik Malaysia yang lebih luas.
Eksperimen Politik Berisiko
Sekiranya eksperimen politik BN dan PN berjalan tanpa kawalan, Negeri Sembilan mungkin bukan tempat ujian terakhir. Makmal seterusnya boleh jadi Melaka atau negeri lain, dengan Umno di Pahang menegaskan bahawa formula BN dan PN tidak boleh berfungsi di negeri itu. Malaysia telah pun mengalami dua tahun ketidakstabilan gabungan pada 2020-2022 semasa pandemik, perubahan majoriti parlimen dan penjajaran semula politik berulang. Hasilnya dahsyat: 61 peratus rakyat Malaysia tidak dapat mengumpul RM1,000 dalam masa singkat.
Akibat skandal 1MDB, Tabung Haji dan Kapal Tempur Pesisir, negara telah membayar harga yang besar dari segi keyakinan pelabur dan kepercayaan awam. Satu lagi pusingan eksperimen politik tidak boleh dianggap ringan.
Satu aktor politik yang terus menimbulkan perdebatan ialah PAS. Ia telah memerintah Kelantan selama beberapa dekad dan juga mentadbir Terengganu, Kedah dan Perlis pada tempoh berlainan. Penyokong menunjukkan daya tahan pilihan raya dan disiplin organisasinya. Pengkritik mempersoalkan sama ada falsafah pemerintahannya cukup inklusif untuk masyarakat majmuk Malaysia.
Adalah sama pentingnya bahawa pemimpin politik di Sabah dan Sarawak secara konsisten memberi isyarat keutamaan mereka terhadap model tadbir urus yang mencerminkan watak unik pelbagai budaya dan pelbagai agama di Malaysia Timur. Rizab Sabah dan Sarawak terhadap pendekatan yang dianggap meletakkan pertimbangan etno-nasional atau agama di atas penginapan nasional yang lebih luas telah dinyatakan pada banyak kesempatan. Negeri Borneo mungkin akan berpisah daripada Persekutuan Malaysia.
Kepentingan Negeri Sembilan
Isu ini lebih besar daripada satu pilihan raya atau satu gabungan. Malaysia tidak mampu memperlakukan setiap pilihan raya negeri sebagai peluang untuk menguji formula politik baru tanpa memahami sepenuhnya implikasi jangka panjangnya. Demokrasi tentu memerlukan persaingan, tetapi persaingan juga mesti menghasilkan kerajaan yang mampu mentadbir secara koheren selepas kempen tamat.
Negeri Sembilan wajar mendapat lebih baik daripada menjadi arena eksperimen untuk hubungan politik yang tidak selesai. Pengundi berhak menuntut tadbir urus yang lebih baik, pengurusan ekonomi yang lebih kukuh dan akauntabiliti yang lebih besar daripada Pakatan Harapan. Tuntutan itu sah dan perlu dalam mana-mana demokrasi yang sihat. Pada masa yang sama, menggantikan satu peraturan gabungan dengan yang lain yang pemimpinnya belum bersetuju dengan strukturnya sendiri mungkin hanya menukar satu set ketidakpastian dengan yang lain.
Pengajarannya mudah: Akauntabiliti harus mengukuhkan demokrasi, bukan melemahkan kestabilan politik. Reformasi harus meningkatkan tadbir urus, bukan sekadar menyusun semula pakatan politik. Negeri Sembilan penting kerana ia lebih daripada satu negeri. Ia adalah salah satu cermin paling jelas Malaysia. Apa yang berlaku di sini mungkin membentuk jangkaan politik jauh di luar sempadannya.
Itulah sebabnya Negeri Sembilan perlu dipertahankan — bukan kerana mana-mana kerajaan kebal daripada penilaian pilihan raya, tetapi kerana Malaysia tidak mampu menanggung satu lagi eksperimen yang kesannya mungkin lebih kekal daripada yang dijangkakan arkiteknya.
